حَمّاد بن عثمان، از محدّثان قرن دوم هجری قمری. او از اصحاب امام راست گو(ع)، امام کاظم(ع) و امام رضا(ع) و از اصحاب اجماع میباشد. اسم او در سلسله گواهی حدود ۲۰۰۰ قصه آمده میباشد و کلیه عالمان رجال و حدیثشناسی، بر وثاقتش واقعه حیث مسجد قبا مشهد داراهستند.
اصحاب اجماع
یاران امام باقر(ع)
۱ زُرارَة بن اَعین
۲ مَعروفِ بنِ خَرَّبوذ
۳ بُرَید بن معاویه
۴ ابوبصیر اَسَدی یا این که (ابوبصیر مرادی)
۵ فُضَیل بن یسار
۶ محمد بن مُسلِم
یاران امام درست گو(ع)
۱ جَرغبت بن دَرّاج
۲ عبدالله بن مُسکان
۳ عبدالله بن بُکَیر
۴ حَمّاد بن عثمان
۵ حماد بن عیسی جهنی
۶ اَبان بن عثمان
یاران امام کاظم(ع) و امام رضا(ع)
۱ یونس بن عبدالرحمن
۲ صَفوان بن یحیی
۳ اِبن اَبی عُمَیر
۴ عبدالله بن مُغَیرِه
۵ حسن بن دوست داستنی یا این که (حسن بن علی بن فَضّال، فَضالَة بن ایوب و عثمان بن عیسی)
۶ احمد بن ابی آدرس مسجد قبا مشهد نصر بزنطی
نبو
معرفی و رده علمی
حماد بن عثمان(۱۹۰ق) از اصحاب امام درست گو (ع)، امام کاظم(ع) و امام رضا(ع) میباشد. کنیه او ناب یا این که ذوالناب[۱] بود و در کوفه[۲] معاش رزرو مسجد قبا مشهد می کرد.
اسم حماد بن عثمان در سلسله مدرک حدود دوهزار حدیث میباشد.[۳] او خلال نقل بیواسطه از امام راستگو(ع) و امام کاظم(ع)، از قریب به صد راوی و بیش تر از تمامی از عبیدالله بن علی حلبی حدیث شنیده میباشد همچنان که افزون بر چهل راوی و بیش تر از بقیه افراد، محمد بن ابیعمیر، حسن بن علی وشاء، حسن بن علی بن فضال و محمد بن ولید خزاز از او حدیث شماره تلفن مسجد قبا مشهد شنیدهاند.[۴]
نظارت محتوای احادیث حمادبن عثمان آرم می دهد که او بیشتر به تصویب و نقل روایات احکام اهتمام داشته میباشد و در این مورد از راویان لبریز حدیث به شمار می آید و ولی احادیث زیادی نیز در صفات امام و وضع و اوضاع امامان داراست.[۵]
حماد بن عثمان ناب از راویان پر اسم و رسم بوده و در زمره اصحاب اجماع میباشد و از راویانی میباشد که همه محققان دانش رجال، از متقدمان[۶] و متأخران،[۷] بر وثاقتش رخداد حیث داراهستند و اورا با صفاتی زیرا ثقه، فاضل و جلیل القدر و نه ستودهاند.
حماد کتابی داشته[۸] میباشد که ظاهراً تا قول سید بن طاووس مو جود بوده میباشد؛ چون ابن طاووس در دو کتاب خویش[۹] از آن نقل نموده است.[۱۰]
معاشطومار و قبیله
پدرش، عثمان، به رُواسی[۱۱] دارای اسم و رسم میباشد. ادله این کنیه،انتساب او به بنی رواس از قوم و قبیلههای سرشناس در کوفه میباشد.[۱۲]
کشی، اسم پدربزرگش را زیاد[۱۳] و نجاشی اسم اورا عمرو بیان کردهاند[۱۴]
حماد، برادرانی هم داشته میباشد. برخی منابع برای او یک اخوی به اسم عبدالله،[۱۵] و برخی دیگر دو اخوی به اسمهای جعفر و حسین[۱۶] بیان کردهاند.
حماد در منابع رجالی با عناوینی مانند مولی بی نیاز (دارنده لینک و پیوند با خویشاوندان بی نیاز) و (ذو الناب مولی بی نیاز کوفی).[۱۷]«مولی أَزْد» (دارنده لینک با خاندان ازد)[۱۸] و فزاری (به باعث سکونت در عزرم، محل سکونت فامیل فزاره)[۱۹] تعریف شدهاست.
این کلیه اختلاف در کنیه، نسبت، اسم جد و اسم برادران منجر گردیده است که کاظمی،[۲۰] حماد بن عثمان را اسم مشترک دربین دو نفر به شمار آورده و وجه تمایز آن دو را در راویان از آن دو دانستهمیباشد. همینطور بهبهانی[۲۱] با استناد به اختلاف در کنیه، نسبت، اسم جد و اسم برادران این دو، تصریح به تضادومغایرت و تعدد نموده است. در مقابل، محمدتقی مجلسی،[۲۲] کلباسی،[۲۳] مامقانی،[۲۴] خویی[۲۵] و شوشتری[۲۶] این دو اسم را از آنِ یک شخص دانستهاند.
پانویس
کشّی، تفویض معرفة الرجال، ص۳۷۲؛ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۳۴، قس ص۱۸۶؛ طوسی، کتاب ها الشیعة و اصولهم، ص۳۰۶.
طوسی، رجال الطوسی، ص۱۷۳،۱۸۶، ۳۳۴.
مدرسی طباطبائی، ج ۱، ص۲۳۹.
خویی، معجم رجال الحدیث، ج ۶، ص۲۱۶–۲۱۸.
اردبیلی، جامع الرواة، ج ۱، ص۲۷۱–۲۷۳.
کشّی، تفویض معرفة الرجال، ص۳۷۲؛ طوسی، کتاب ها الشیعة و اصولهم، ص۱۵۶.
ابن داوود حلّی، کتاب الرجال، ردیف ۱۳۲؛ علامه حلّی، خلاصة الاقوال، ص۵۶.
طوسی، رجال الطوسی، ص۳۳۴؛ طوسی، کتاب ها الشیعة و اصولهم، ص۱۵۶.
ابن طاووس، الملاحم و الفتن، ص۱۱۹–۱۲۰؛ همو، قبس اینجانب کتاب غیاث فرمانروا الوری، ص۶، ۹.
کولبرگ، ۱۹۹۲، ص۲۲۳.
کشّی، تفویض معرفة الرجال، ص۳۷۲.
سمعانی، ج ۳، ص۹۷؛ مامقانی، تنقیح المقال، ج ۱۱، ص۱۷۱، ج ۲۴، ص۷۵.
کشّی، سپردن معرفة الرجال، ص۳۷۲.
نجاشی، رجال، ص ۱۴۳.
نجاشی، رجال، ص۱۴۳.
کشی، تفویض معرفة الرجال، ص۱۴۳.
جوهری، الصحاح، پایین «بی نیاز»؛ سمعانی، ج ۴، ص۳۰۲؛ طوسی، رجال الطوسی، ص۱۷۳.
برقی، کتاب الرجال، ص۲۱؛ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۳۴.
نجاشی، ص۱۴۳؛ سمعانی، ج ۴، ص۱۷۸؛ مامقانی، تنقیح المقال، ج ۹، ص۲۱۲.
کاظمی، هدایة المحدثین الی طریقة المحمدین، ص ۱۹۷.
بهبهانی، تعلیقة وحیدالبهبهانی علی منهج المقال، ص ۱۵۷.
مجلسی، روضة المتقین، ج ۱۴، ص۴۸.
کلباسی، الرسائل الرجالیة، ج ۳، ص۲۳۹–۲۴۰.
مامقانی، تنقیح المقال، ج ۲۴، ص۸۰.
خویی، معجم رجال الحدیث، ج ۶، ص۲۱۳.
شوشتری، قاموس الرجال، ج ۳، ص۶۴۸.
منابع
آقا بلندمرتبه طهرانی، الذریعه.
ابن داوود حلی، کتاب الرجال، طهران، ۱۳۸۳ش.
ابن طاووس، قبس اینجانب کتاب غیاث شاه الوری، قم: مدرسة الامام المهدی (ع)، بیتا.
ابن طاووس، الملاحم و الفتن فی ظهور الغائب المنتظر عجل اللّه فرجه، قم ۱۳۹۸/ ۱۹۷۸.
اردبیلی، محمد بن علی، جامع الرواة و ازاحة الاشتباهات عن الطرق و الاسناد، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
الاصول الستة عشر اینجانب الاصول الاولیة: مجموعة اینجانب کتاب ها الروایة الاولیة فی بعد از ظهر الائمة المعصومین علیهالسلام، چاپ ضیاءالدین محمودی، قم ۱۳۸۱ش.
برقی، احمد بن محمد، کتاب الرجال، در ابن داوود حلّی، به عبارتی منبع.
بهبهانی، محمد باقر، تعلیقة وحیدالبهبهانی علی منهج المقال، بیجا: بینا، بیتا.
جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة، چاپ احمد عبدالغفور عطار، بیروت، بیتا، چاپ افست طهران ۱۳۶۸ش.
خاتمی، محسن، فهارس بحارالانوار، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲.
خویی، معجم رجال الحدیث.
سمعانی.
شوشتری، محمدتقی، قاموس الرجال.
طریحی، فخرالدین بن محمد، جامع المقال فیما یتعلق باحوال الحدیث و الرجال، چاپ محمدکاظم طریحی، طهران، ۱۳۷۴.
طوسی، محمدبن حسن، رجال الطوسی، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۵.
طوسی، محمدبن حسن، فهرست کتاب ها الشیعة و اصولهم و اسماء المصنفین و اصحاب الاصول، چاپ عبدالعزیز طباطبائی، قم ۱۴۲۰.
علامه حلّی، حسن بن یوسف، خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال، چاپ جواد قیومی اصفهانی، (قم) ۱۴۱۷.
کاظمی، محمدامین بن محمدعلی، هدایة المحدثین الی طریقة المحمدین، چاپ مهدی رجایی، قم ۱۴۰۵.
کشّی، محمدبن قدمت، سپردن معرفة الرجال، (تلخیص) محمدبن حسن طوسی، چاپ حسن مصطفوی، مشهد ۱۳۴۸ش.
کلباسی، محمدبن محمدابراهیم، الرسائل الرجالیة، چاپ محمدحسین درایتی، قم ۱۳۸۰–۱۳۸۱ش.
مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی دانش الرجال، چاپ محیی الدین مامقانی، قم ۱۴۲۳.
مجلسی، محمدتقی بن مقصودعلی، روضة المتقین فی تفصیل مَن لایحضُرُه الفقیه، چاپ حسین موسوی کرمانی و علی جانبداری اشتهاردی، قم ۱۴۰۶–۱۴۱۳.
نجاشی، احمد بن علی، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهر ب رجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.
منبع نوشتهعلمی: دانشنامه دنیا اسلام
نبو
اصحاب امام درست گو علیهالسلام
شاگردان
ابان بن تغلب • حمران بن اعین • زرارة بن اعین • هشام بن حکم • مؤمن الطاق • جابر بن حیان • عبدالملک بن اعین • جابر بن یزید • عبدالله بن ابییعفور • هشام بن تندرست • حمزة بن حبیب • مفضل بن قدمت • حسنیه
راویان
اصحاب
اجماع
جمیل بن دراج • ابن بکیر • ابن مسکان • ابان بن عثمان • حماد بن عثمان • حماد بن عیسی • زرارة بن اعین • برید بن معاویه • فضیل بن یسار• پر اسم و رسم بن خربوذ • محمد بن مسلم
امامیه
ابوبصیر اسدی • داوود رقی • ابان بن ابیعیاش • ابن اذینه • بکیر بن اعین • ثعلبة بن خوشیمن • خالد بن ابیاسماعیل• خالد بن جریر • خالد بن ماد قلانسی • صفوان بن مهران • خلید بن اوفی • خیثمة بن عبدالرحمان • داوود بن سرحان • داوود بن فرقد • عبدالله بن خوش یمن • علی بن یقطین • فضل و ادب بن عبدالملک بقباق • سیف بن عمیره • حمران بن اعین • بهلول • خلاد سندی • سلیمان بن مهران • داوود بن نعمان • ابوجریر قمی • علی بن رئاب • عبدالرحمن بن حجاج • معلی بن خنیس • عبدالله بن سنان • امداوود • عمار ساباطی • علی بن غراب • قاسم بن معن • زید شحام • سدیر صیرفی • زید نرسی
غیر امامیه
ابوالخطاب • داوود بن حصین • علی بن ابیحمزه بطائنی • یحیی بن قاسم حذاء واقفی • محمد بن ابیمنصور واسطی • ابوحنیفه • سفیان بن عیینه • فضیل بن عیاض • حسن بصری • صاحب بن انس • سفیان ثوری • خالد بن ابیکریمه • حفص بن غیاث • ابن جریج
بقیه اصحاب
حریز بن عبدالله سجستانی • خالد بن عبدالرحمان عطار • عبیدالله بن علی حلبی • یقطین بن موسی • خلیل بن احمد • لیث بن بختری مرادی • یونس بن یعقوب • معاویة بن عمار • عبدالله بن جندب • عبدالعزیز بن ابیحازم • یونس بن ظبیان • ابراهیم بن سعد بن ابراهیم • مقاله بن زیاد • عبدالصمد بن علی • ابواسحاق فزاری • قیس ماصر • محمد بن فضیل بن غزوان • اسماعیل بن ابیزیاد سکونی
وکیلان
مفضل بن قدمت جعفی • عبدالرحمن بن حجاج • حمران بن اعین • معلی بن خنیس • نصر بن قابوس لخمی • محمد بن سنان
اصحاب معصومین علیهمالسلام
نبو
اصحاب امام کاظم علیهالسلام
وكيلان
علی بن یقطین • مفضل بن قدمت • عبدالرحمن بن حجاج • زیاد بن مروان • عثمان بن عیسی • ابراهیم بن درود • عبدالله بن جندب • یونس بن یعقوب
راويان
اصحاب اجماع
حسن بن دوستداشتنی • حماد بن عثمان • عبدالله بن مسکان • بزنطی • عبدالله بن مغیره • محمد بن ابیعمیر • یونس بن عبدالرحمن • صفوان بن یحیی • فضالة بن ایوب • عثمان بن عیسی • جمیل بن دراج • حماد بن عیسی
واقفیان
علی بن ابیحمزه بطائنی • عثمان بن عیسی • صحیح بن ابیمنصور واسطی • زیاد بن مروان
بقیه راویان
هشام بن حکم • ثعلبة بن خوش یمن • صفوان بن مهران جمال • خلف بن حماد • داوود بن کثیر رقی • داوود بن نعمان • زکریا بن ادریس • ابان بن عثمان • داوود بن فرقد • علی بن رئاب • معاویة بن عمار • محمد بن سنان • زید شحام • زید نرسی
بقیه اصحاب
خالد بن ماد قلانسی • ابن اذینه • اسحاق بن جعفر • سیف بن عمیره نخعی • محمد بن مسلم • حفص بن غیاث • محمد بن فرج رخجی
حَمّاد بن عثمان، از محدّثان قرن دوم هجری قمری. او از اصحاب امام راست گو(ع)، امام کاظم(ع) و امام رضا(ع) و از اصحاب اجماع میباشد. اسم او در سلسله گواهی حدود ۲۰۰۰ قصه آمده میباشد و کلیه عالمان رجال و حدیثشناسی، بر وثاقتش واقعه حیث مسجد قبا مشهد داراهستند.
اصحاب اجماع
یاران امام باقر(ع)
۱ زُرارَة بن اَعین
۲ مَعروفِ بنِ خَرَّبوذ
۳ بُرَید بن معاویه
۴ ابوبصیر اَسَدی یا این که (ابوبصیر مرادی)
۵ فُضَیل بن یسار
۶ محمد بن مُسلِم
یاران امام درست گو(ع)
۱ جَرغبت بن دَرّاج
۲ عبدالله بن مُسکان
۳ عبدالله بن بُکَیر
۴ حَمّاد بن عثمان
۵ حماد بن عیسی جهنی
۶ اَبان بن عثمان
یاران امام کاظم(ع) و امام رضا(ع)
۱ یونس بن عبدالرحمن
۲ صَفوان بن یحیی
۳ اِبن اَبی عُمَیر
۴ عبدالله بن مُغَیرِه
۵ حسن بن دوست داستنی یا این که (حسن بن علی بن فَضّال، فَضالَة بن ایوب و عثمان بن عیسی)
۶ احمد بن ابی آدرس مسجد قبا مشهد نصر بزنطی
نبو
معرفی و رده علمی
حماد بن عثمان(۱۹۰ق) از اصحاب امام درست گو (ع)، امام کاظم(ع) و امام رضا(ع) میباشد. کنیه او ناب یا این که ذوالناب[۱] بود و در کوفه[۲] معاش رزرو مسجد قبا مشهد می کرد.
اسم حماد بن عثمان در سلسله مدرک حدود دوهزار حدیث میباشد.[۳] او خلال نقل بیواسطه از امام راستگو(ع) و امام کاظم(ع)، از قریب به صد راوی و بیش تر از تمامی از عبیدالله بن علی حلبی حدیث شنیده میباشد همچنان که افزون بر چهل راوی و بیش تر از بقیه افراد، محمد بن ابیعمیر، حسن بن علی وشاء، حسن بن علی بن فضال و محمد بن ولید خزاز از او حدیث شماره تلفن مسجد قبا مشهد شنیدهاند.[۴]
نظارت محتوای احادیث حمادبن عثمان آرم می دهد که او بیشتر به تصویب و نقل روایات احکام اهتمام داشته میباشد و در این مورد از راویان لبریز حدیث به شمار می آید و ولی احادیث زیادی نیز در صفات امام و وضع و اوضاع امامان داراست.[۵]
حماد بن عثمان ناب از راویان پر اسم و رسم بوده و در زمره اصحاب اجماع میباشد و از راویانی میباشد که همه محققان دانش رجال، از متقدمان[۶] و متأخران،[۷] بر وثاقتش رخداد حیث داراهستند و اورا با صفاتی زیرا ثقه، فاضل و جلیل القدر و نه ستودهاند.
حماد کتابی داشته[۸] میباشد که ظاهراً تا قول سید بن طاووس مو جود بوده میباشد؛ چون ابن طاووس در دو کتاب خویش[۹] از آن نقل نموده است.[۱۰]
معاشطومار و قبیله
پدرش، عثمان، به رُواسی[۱۱] دارای اسم و رسم میباشد. ادله این کنیه،انتساب او به بنی رواس از قوم و قبیلههای سرشناس در کوفه میباشد.[۱۲]
کشی، اسم پدربزرگش را زیاد[۱۳] و نجاشی اسم اورا عمرو بیان کردهاند[۱۴]
حماد، برادرانی هم داشته میباشد. برخی منابع برای او یک اخوی به اسم عبدالله،[۱۵] و برخی دیگر دو اخوی به اسمهای جعفر و حسین[۱۶] بیان کردهاند.
حماد در منابع رجالی با عناوینی مانند مولی بی نیاز (دارنده لینک و پیوند با خویشاوندان بی نیاز) و (ذو الناب مولی بی نیاز کوفی).[۱۷]«مولی أَزْد» (دارنده لینک با خاندان ازد)[۱۸] و فزاری (به باعث سکونت در عزرم، محل سکونت فامیل فزاره)[۱۹] تعریف شدهاست.
این کلیه اختلاف در کنیه، نسبت، اسم جد و اسم برادران منجر گردیده است که کاظمی،[۲۰] حماد بن عثمان را اسم مشترک دربین دو نفر به شمار آورده و وجه تمایز آن دو را در راویان از آن دو دانستهمیباشد. همینطور بهبهانی[۲۱] با استناد به اختلاف در کنیه، نسبت، اسم جد و اسم برادران این دو، تصریح به تضادومغایرت و تعدد نموده است. در مقابل، محمدتقی مجلسی،[۲۲] کلباسی،[۲۳] مامقانی،[۲۴] خویی[۲۵] و شوشتری[۲۶] این دو اسم را از آنِ یک شخص دانستهاند.
پانویس
کشّی، تفویض معرفة الرجال، ص۳۷۲؛ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۳۴، قس ص۱۸۶؛ طوسی، کتاب ها الشیعة و اصولهم، ص۳۰۶.
طوسی، رجال الطوسی، ص۱۷۳،۱۸۶، ۳۳۴.
مدرسی طباطبائی، ج ۱، ص۲۳۹.
خویی، معجم رجال الحدیث، ج ۶، ص۲۱۶–۲۱۸.
اردبیلی، جامع الرواة، ج ۱، ص۲۷۱–۲۷۳.
کشّی، تفویض معرفة الرجال، ص۳۷۲؛ طوسی، کتاب ها الشیعة و اصولهم، ص۱۵۶.
ابن داوود حلّی، کتاب الرجال، ردیف ۱۳۲؛ علامه حلّی، خلاصة الاقوال، ص۵۶.
طوسی، رجال الطوسی، ص۳۳۴؛ طوسی، کتاب ها الشیعة و اصولهم، ص۱۵۶.
ابن طاووس، الملاحم و الفتن، ص۱۱۹–۱۲۰؛ همو، قبس اینجانب کتاب غیاث فرمانروا الوری، ص۶، ۹.
کولبرگ، ۱۹۹۲، ص۲۲۳.
کشّی، تفویض معرفة الرجال، ص۳۷۲.
سمعانی، ج ۳، ص۹۷؛ مامقانی، تنقیح المقال، ج ۱۱، ص۱۷۱، ج ۲۴، ص۷۵.
کشّی، سپردن معرفة الرجال، ص۳۷۲.
نجاشی، رجال، ص ۱۴۳.
نجاشی، رجال، ص۱۴۳.
کشی، تفویض معرفة الرجال، ص۱۴۳.
جوهری، الصحاح، پایین «بی نیاز»؛ سمعانی، ج ۴، ص۳۰۲؛ طوسی، رجال الطوسی، ص۱۷۳.
برقی، کتاب الرجال، ص۲۱؛ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۳۴.
نجاشی، ص۱۴۳؛ سمعانی، ج ۴، ص۱۷۸؛ مامقانی، تنقیح المقال، ج ۹، ص۲۱۲.
کاظمی، هدایة المحدثین الی طریقة المحمدین، ص ۱۹۷.
بهبهانی، تعلیقة وحیدالبهبهانی علی منهج المقال، ص ۱۵۷.
مجلسی، روضة المتقین، ج ۱۴، ص۴۸.
کلباسی، الرسائل الرجالیة، ج ۳، ص۲۳۹–۲۴۰.
مامقانی، تنقیح المقال، ج ۲۴، ص۸۰.
خویی، معجم رجال الحدیث، ج ۶، ص۲۱۳.
شوشتری، قاموس الرجال، ج ۳، ص۶۴۸.
منابع
آقا بلندمرتبه طهرانی، الذریعه.
ابن داوود حلی، کتاب الرجال، طهران، ۱۳۸۳ش.
ابن طاووس، قبس اینجانب کتاب غیاث شاه الوری، قم: مدرسة الامام المهدی (ع)، بیتا.
ابن طاووس، الملاحم و الفتن فی ظهور الغائب المنتظر عجل اللّه فرجه، قم ۱۳۹۸/ ۱۹۷۸.
اردبیلی، محمد بن علی، جامع الرواة و ازاحة الاشتباهات عن الطرق و الاسناد، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
الاصول الستة عشر اینجانب الاصول الاولیة: مجموعة اینجانب کتاب ها الروایة الاولیة فی بعد از ظهر الائمة المعصومین علیهالسلام، چاپ ضیاءالدین محمودی، قم ۱۳۸۱ش.
برقی، احمد بن محمد، کتاب الرجال، در ابن داوود حلّی، به عبارتی منبع.
بهبهانی، محمد باقر، تعلیقة وحیدالبهبهانی علی منهج المقال، بیجا: بینا، بیتا.
جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة، چاپ احمد عبدالغفور عطار، بیروت، بیتا، چاپ افست طهران ۱۳۶۸ش.
خاتمی، محسن، فهارس بحارالانوار، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲.
خویی، معجم رجال الحدیث.
سمعانی.
شوشتری، محمدتقی، قاموس الرجال.
طریحی، فخرالدین بن محمد، جامع المقال فیما یتعلق باحوال الحدیث و الرجال، چاپ محمدکاظم طریحی، طهران، ۱۳۷۴.
طوسی، محمدبن حسن، رجال الطوسی، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۵.
طوسی، محمدبن حسن، فهرست کتاب ها الشیعة و اصولهم و اسماء المصنفین و اصحاب الاصول، چاپ عبدالعزیز طباطبائی، قم ۱۴۲۰.
علامه حلّی، حسن بن یوسف، خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال، چاپ جواد قیومی اصفهانی، (قم) ۱۴۱۷.
کاظمی، محمدامین بن محمدعلی، هدایة المحدثین الی طریقة المحمدین، چاپ مهدی رجایی، قم ۱۴۰۵.
کشّی، محمدبن قدمت، سپردن معرفة الرجال، (تلخیص) محمدبن حسن طوسی، چاپ حسن مصطفوی، مشهد ۱۳۴۸ش.
کلباسی، محمدبن محمدابراهیم، الرسائل الرجالیة، چاپ محمدحسین درایتی، قم ۱۳۸۰–۱۳۸۱ش.
مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی دانش الرجال، چاپ محیی الدین مامقانی، قم ۱۴۲۳.
مجلسی، محمدتقی بن مقصودعلی، روضة المتقین فی تفصیل مَن لایحضُرُه الفقیه، چاپ حسین موسوی کرمانی و علی جانبداری اشتهاردی، قم ۱۴۰۶–۱۴۱۳.
نجاشی، احمد بن علی، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهر ب رجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.
منبع نوشتهعلمی: دانشنامه دنیا اسلام
نبو
اصحاب امام درست گو علیهالسلام
شاگردان
ابان بن تغلب • حمران بن اعین • زرارة بن اعین • هشام بن حکم • مؤمن الطاق • جابر بن حیان • عبدالملک بن اعین • جابر بن یزید • عبدالله بن ابییعفور • هشام بن تندرست • حمزة بن حبیب • مفضل بن قدمت • حسنیه
راویان
اصحاب
اجماع
جمیل بن دراج • ابن بکیر • ابن مسکان • ابان بن عثمان • حماد بن عثمان • حماد بن عیسی • زرارة بن اعین • برید بن معاویه • فضیل بن یسار• پر اسم و رسم بن خربوذ • محمد بن مسلم
امامیه
ابوبصیر اسدی • داوود رقی • ابان بن ابیعیاش • ابن اذینه • بکیر بن اعین • ثعلبة بن خوشیمن • خالد بن ابیاسماعیل• خالد بن جریر • خالد بن ماد قلانسی • صفوان بن مهران • خلید بن اوفی • خیثمة بن عبدالرحمان • داوود بن سرحان • داوود بن فرقد • عبدالله بن خوش یمن • علی بن یقطین • فضل و ادب بن عبدالملک بقباق • سیف بن عمیره • حمران بن اعین • بهلول • خلاد سندی • سلیمان بن مهران • داوود بن نعمان • ابوجریر قمی • علی بن رئاب • عبدالرحمن بن حجاج • معلی بن خنیس • عبدالله بن سنان • امداوود • عمار ساباطی • علی بن غراب • قاسم بن معن • زید شحام • سدیر صیرفی • زید نرسی
غیر امامیه
ابوالخطاب • داوود بن حصین • علی بن ابیحمزه بطائنی • یحیی بن قاسم حذاء واقفی • محمد بن ابیمنصور واسطی • ابوحنیفه • سفیان بن عیینه • فضیل بن عیاض • حسن بصری • صاحب بن انس • سفیان ثوری • خالد بن ابیکریمه • حفص بن غیاث • ابن جریج
بقیه اصحاب
حریز بن عبدالله سجستانی • خالد بن عبدالرحمان عطار • عبیدالله بن علی حلبی • یقطین بن موسی • خلیل بن احمد • لیث بن بختری مرادی • یونس بن یعقوب • معاویة بن عمار • عبدالله بن جندب • عبدالعزیز بن ابیحازم • یونس بن ظبیان • ابراهیم بن سعد بن ابراهیم • مقاله بن زیاد • عبدالصمد بن علی • ابواسحاق فزاری • قیس ماصر • محمد بن فضیل بن غزوان • اسماعیل بن ابیزیاد سکونی
وکیلان
مفضل بن قدمت جعفی • عبدالرحمن بن حجاج • حمران بن اعین • معلی بن خنیس • نصر بن قابوس لخمی • محمد بن سنان
اصحاب معصومین علیهمالسلام
نبو
اصحاب امام کاظم علیهالسلام
وكيلان
علی بن یقطین • مفضل بن قدمت • عبدالرحمن بن حجاج • زیاد بن مروان • عثمان بن عیسی • ابراهیم بن درود • عبدالله بن جندب • یونس بن یعقوب
راويان
اصحاب اجماع
حسن بن دوستداشتنی • حماد بن عثمان • عبدالله بن مسکان • بزنطی • عبدالله بن مغیره • محمد بن ابیعمیر • یونس بن عبدالرحمن • صفوان بن یحیی • فضالة بن ایوب • عثمان بن عیسی • جمیل بن دراج • حماد بن عیسی
واقفیان
علی بن ابیحمزه بطائنی • عثمان بن عیسی • صحیح بن ابیمنصور واسطی • زیاد بن مروان
بقیه راویان
هشام بن حکم • ثعلبة بن خوش یمن • صفوان بن مهران جمال • خلف بن حماد • داوود بن کثیر رقی • داوود بن نعمان • زکریا بن ادریس • ابان بن عثمان • داوود بن فرقد • علی بن رئاب • معاویة بن عمار • محمد بن سنان • زید شحام • زید نرسی
بقیه اصحاب
خالد بن ماد قلانسی • ابن اذینه • اسحاق بن جعفر • سیف بن عمیره نخعی • محمد بن مسلم • حفص بن غیاث • محمد بن فرج رخجی
سوالات مهم قبل از رزرو مسجد قبا مشهد؛ راهنمای کامل برای انتخاب و هماهنگی مراسم