?????? ???? ???? ??? ????

زمان خلفای چهارگانه
اولیه تغییر تحول در مساحت مسجد در طول خلیفه دوم اتفاق افتاد. وی بعضا منزل‌های دور و بر مسجد را خرید و به مسجد ملحق کرد و دیواری کوتاه پیرامون مسجد کشید[۲۲]و امرکرد تا از آن پس شبها بر دیوار لامپ بگذارند تا محوطه مسجد پر‌نور مسجد قبا مشهد گردد.[۲۳]
خلیفه سوم نیز به باعث بسیار شدن تعداد زائران مسجدالحرام، منزل‌های دور و بر مسجد را وخیم و به مسجد ملحق کرد و برای مسجد رواق و فضای مسقّف تشکیل آدرس مسجد قبا مشهد داد.[۲۴]
عصر اموی
ولید بن عبدالملک اموی(حکومت: ۸۶- ۹۶ق.)، بر مساحت مسجد الحرام به مقدار ۱۷۲۵ متر خاطر نشان کرد و مسجد را مرمت کرد. وی رواق‌هایی در نزدیکی مسجد ایجاد کرد و آن ها را با ردیف‌هایی کلان سرپا نگاه داشت. این ستونها به طور زیبایی تزیین شد و در بخش‌هایی از آن ها طلا و جواهرات به فعالیت رفت. ولید ناودان منزل خداوند را نیز از طلا جواهرات ایجاد کرد که تاکنون به همین اسم آواز ه رزرو مسجد قبا مشهد داراست.[۲۵]
عصر عباسی
منصور، دومی خلیفه عباسی (حکومت: ۱۳۶-۱۵۸ق)، در سال ۱۳۷ حجم مسجد را دو موازی کرد و مجاورت پنج هزار متر مربع از شمال و غرب مسجد بر مساحت آن ادامه داد و رواق‌هایی در نزدیکی آن تشکیل داد. همینطور منصور منارهایی در رکن غربی مسجد تاسیس و تزیینات روی دیوارها و ردیف‌ها را بیشتر شماره تلفن مسجد قبا مشهد کرد.[۲۶]
مهدی عباسی فرزند منصور(حکومت: ۱۵۸-۱۶۹ق) در سال ۱۶۱ق گشوده منزل‌های محیط را از عموم گرفت و به زمین مسجد خاطر نشان کرد.[۲۷] به این ترتیب، ۸۳۸۰ متر مربع به مسجد افزوده شد و درهای زیادی را در نزدیکی مسجد گشودندکه تا قرن‌ها آن‌گاه، به به عبارتی شکل باقی ماند.[۲۸]
مهدی عباسی در سال ۱۶۴ ق. امرکرد تا مسجد از حوزه‌ جنوبی نیز حجم یابد و مسجد به صورت مربع در آید و کعبه در اواسط آن قرار گیرد. از این رو، مساحت مسجد به مقدار ۶۵۶۰ متر مربع ارتقا یافت و رواقهایی در نزدیکی آن ساخته شد و ستونهایی برافراشته شوید. این ستونها هنوز بر راز پا میباشد و کتیبه ای که یادگار عصر مهدی عباسی میباشد، بر آن باقی‌مانده میباشد.[۲۹]
در عصر معتضد عباسی (حکومت: ۲۷۹- ۲۸۹ق) به سفارش حکم دهنده مکه، دستورداد تا در سال۲۸۱ق. جایی را برای اقامت حجگزاران بر مساحت مسجد بیفزایند.[۳۰]
مقتدر عباسی(حکومت: ۲۹۵- ۳۲۰ق.) در سمت باب ابراهیم، محدوده‌ای را به مسجد خاطر نشان نمود.[۳۱]
در زمان مستنصر بالله عباسی (حکومت: ۶۲۳- ۶۴۰ق) تلاش‌های اکثری برای مرمت و تجدید بنا مسجد و به عنوان مثال تجدید بنای مطاف(جایی که حجگزاران کعبه را طواف می‌نمایند) شکل گرفت.[۳۲]
زمان سعودی
ملک بنده العزیز آل سعود، در سال ۱۳۶۸ق./۱۳۲۸ ش. دستورداد تا مسجد را از هر سو پیشرفت دهند. این گسترش از سال ۱۳۷۵ ق./ ۱۳۳۵ ش. استارت شد و مساحت مسجد تا ۱۶۰۸۶۱ متر رسید. این مقدار مساحت، برای جمعیت نمازگزاری بالغ بر سیصد هزار بدن در لحاظ دریافت شد. تعداد درهای مسجد نیز تا ۶۴ ارتقاء یافت.[۳۳]
ملک فهد به سال ۱۴۰۹ ق.، ارتقاء مساحت مسجد الحرام را به طور بی‌سوابق‌ای شروع کرد. تحقیق این طرح و خرید بعضا اماکن پیرامونی مسجد، از سال ۱۴۰۳ق. استارت گردیده بود. این ارتقاء، بیشترین صعودی بود که در زمان تاریخ مسجد الحرام انجام یافته میباشد. محدودهای به حجم ۷۶۰۰۰ هزار متر مربع به سمت غرب مسجد، افزوده شد. دو مناره والا ۸۹ متری در آن بخش سازه شوید. سه گنبد تعالی در وسط سطح افزوده گردیده ساخته شد که هر مورد بر چهار ردیف پایدار میباشد. تعداد مأذنه‌های فعلی مسجد الحرام، نُه عدد میباشد.[۳۴] [۳۵]
درحال حاضر مسجدالحرام دسته‌ای بسیار تعالی با مساحتی بیش از۸۸۰۰۰ متر مربع میباشد و مجاورت یک میلیون نمازگزار را در خویش مکان میدهد. مسجدالحرام سه طبقه‌میباشد، که طبقه سوم یعنی بام آن محوطه بسیار وسیعی میباشد.[۳۶]
مهم ترین بناهای داخلی و اشیای مسجد
کعبه
نوشته ی علمیٔ اساسی: کعبه

۱۷۰px
کعبه، منزل مکعب صورت مشهوری میباشد که در بین مسجدالحرام در شهر مکه جای‌دارد. کعبه، قبله و مهم ترین عبادت‎گاه مسلمان‌ها میباشد که زیارت آن از گذر فعالیت عبادی و فریضه حج به شرط احراز شروطی خاص مانند وسع مالی، یک توشه در زمان قدمت بر هر مسلمانی واجب میباشد.[مستلزم منبع]

حجر الاسود
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: حجر الاسود
الحَجَرُ الأسوَد، سنگی مقدّس، دارای سابقه دیرین و جایگاهی ویژه در فرهنگ وتمدن اسلامی و مناسک حج میباشد. این سنگ در رُکن شرقی کعبه (که به رکن اسود یا این که رکن حَجَری نیز دارای اسم و رسم میباشد) در طول یک متر و نیم از زمین نصب گردیده‌است.[مستلزم منبع]

جایگاه ابراهیم
مراد سنگی میباشد که میگویند حضرت ابراهیم هنگام نوسازی کعبه، ذیل پای خویش نهاده تا دستش به نصیب بالای دیوار رسد. به نقلی، این سنگ قبل از اسلام باطن کعبه بود؛ البته زمانی آیه «وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْرویکردِیمَ مُصَلًّی» نازل شد، به امر نبی اکرم(ص) آن را از کعبه خارج آورده در پیرامون کعبه نهادند.[مستلزم منبع]

حجر اسماعیل
نوشته ی علمیٔ مهم: حجر اسماعیل

حجر اسماعیل
حِجْرِ اسماعیل؛ فضای در میان کعبه و دیواری نیم‌دایره را گویند که از یال شمالی کعبه (رکن عراقی) تا یال غربی آن (رکن شامی) امتداد داراست. اسم دیگر آن حطیم میباشد و برخی نیز آن را حظیره خوانده‌اند.[مستلزم منبع] بعداز آنکه حضرت ابراهیم(ع) و هاجر و فرزند شیرخوارشان اسماعیل به وادی مکه رسیدند، با ارشادوراهنمایی جبرئیل در موضع کنونی حجر بومی شدند. آن‌گاه هاجر و اسماعیل، یار با گوسفندانشان، در همین جای و در سایبانی که با چوب درخت ساختند، سکونت گزیدند. هاجر و اسماعیل هر دو بعد از وفات در همین جای دفن شدند.[مستلزم منبع] حجر اسماعیل از زمانه قبل از اسلام آیتم احترام و تقدیس بود. رسول اکرم(ص) نیز، بعد از بعثت، در حجر اسماعیل می‌گرد هم آیی و ضمن عبادت و قرائت قرآن، به سؤالات عموم جواب می‌بخشید.[مستلزم منبع] به لحاظ پر اسم و رسم فقهای امامی، به استناد روایات دارای اعتبار، حجر اسماعیل جزء کعبه وجود ندارد.

زمان خلفای چهارگانه
اولیه تغییر تحول در مساحت مسجد در طول خلیفه دوم اتفاق افتاد. وی بعضا منزل‌های دور و بر مسجد را خرید و به مسجد ملحق کرد و دیواری کوتاه پیرامون مسجد کشید[۲۲]و امرکرد تا از آن پس شبها بر دیوار لامپ بگذارند تا محوطه مسجد پر‌نور مسجد قبا مشهد گردد.[۲۳]
خلیفه سوم نیز به باعث بسیار شدن تعداد زائران مسجدالحرام، منزل‌های دور و بر مسجد را وخیم و به مسجد ملحق کرد و برای مسجد رواق و فضای مسقّف تشکیل آدرس مسجد قبا مشهد داد.[۲۴]
عصر اموی
ولید بن عبدالملک اموی(حکومت: ۸۶- ۹۶ق.)، بر مساحت مسجد الحرام به مقدار ۱۷۲۵ متر خاطر نشان کرد و مسجد را مرمت کرد. وی رواق‌هایی در نزدیکی مسجد ایجاد کرد و آن ها را با ردیف‌هایی کلان سرپا نگاه داشت. این ستونها به طور زیبایی تزیین شد و در بخش‌هایی از آن ها طلا و جواهرات به فعالیت رفت. ولید ناودان منزل خداوند را نیز از طلا جواهرات ایجاد کرد که تاکنون به همین اسم آواز ه رزرو مسجد قبا مشهد داراست.[۲۵]
عصر عباسی
منصور، دومی خلیفه عباسی (حکومت: ۱۳۶-۱۵۸ق)، در سال ۱۳۷ حجم مسجد را دو موازی کرد و مجاورت پنج هزار متر مربع از شمال و غرب مسجد بر مساحت آن ادامه داد و رواق‌هایی در نزدیکی آن تشکیل داد. همینطور منصور منارهایی در رکن غربی مسجد تاسیس و تزیینات روی دیوارها و ردیف‌ها را بیشتر شماره تلفن مسجد قبا مشهد کرد.[۲۶]
مهدی عباسی فرزند منصور(حکومت: ۱۵۸-۱۶۹ق) در سال ۱۶۱ق گشوده منزل‌های محیط را از عموم گرفت و به زمین مسجد خاطر نشان کرد.[۲۷] به این ترتیب، ۸۳۸۰ متر مربع به مسجد افزوده شد و درهای زیادی را در نزدیکی مسجد گشودندکه تا قرن‌ها آن‌گاه، به به عبارتی شکل باقی ماند.[۲۸]
مهدی عباسی در سال ۱۶۴ ق. امرکرد تا مسجد از حوزه‌ جنوبی نیز حجم یابد و مسجد به صورت مربع در آید و کعبه در اواسط آن قرار گیرد. از این رو، مساحت مسجد به مقدار ۶۵۶۰ متر مربع ارتقا یافت و رواقهایی در نزدیکی آن ساخته شد و ستونهایی برافراشته شوید. این ستونها هنوز بر راز پا میباشد و کتیبه ای که یادگار عصر مهدی عباسی میباشد، بر آن باقی‌مانده میباشد.[۲۹]
در عصر معتضد عباسی (حکومت: ۲۷۹- ۲۸۹ق) به سفارش حکم دهنده مکه، دستورداد تا در سال۲۸۱ق. جایی را برای اقامت حجگزاران بر مساحت مسجد بیفزایند.[۳۰]
مقتدر عباسی(حکومت: ۲۹۵- ۳۲۰ق.) در سمت باب ابراهیم، محدوده‌ای را به مسجد خاطر نشان نمود.[۳۱]
در زمان مستنصر بالله عباسی (حکومت: ۶۲۳- ۶۴۰ق) تلاش‌های اکثری برای مرمت و تجدید بنا مسجد و به عنوان مثال تجدید بنای مطاف(جایی که حجگزاران کعبه را طواف می‌نمایند) شکل گرفت.[۳۲]
زمان سعودی
ملک بنده العزیز آل سعود، در سال ۱۳۶۸ق./۱۳۲۸ ش. دستورداد تا مسجد را از هر سو پیشرفت دهند. این گسترش از سال ۱۳۷۵ ق./ ۱۳۳۵ ش. استارت شد و مساحت مسجد تا ۱۶۰۸۶۱ متر رسید. این مقدار مساحت، برای جمعیت نمازگزاری بالغ بر سیصد هزار بدن در لحاظ دریافت شد. تعداد درهای مسجد نیز تا ۶۴ ارتقاء یافت.[۳۳]
ملک فهد به سال ۱۴۰۹ ق.، ارتقاء مساحت مسجد الحرام را به طور بی‌سوابق‌ای شروع کرد. تحقیق این طرح و خرید بعضا اماکن پیرامونی مسجد، از سال ۱۴۰۳ق. استارت گردیده بود. این ارتقاء، بیشترین صعودی بود که در زمان تاریخ مسجد الحرام انجام یافته میباشد. محدودهای به حجم ۷۶۰۰۰ هزار متر مربع به سمت غرب مسجد، افزوده شد. دو مناره والا ۸۹ متری در آن بخش سازه شوید. سه گنبد تعالی در وسط سطح افزوده گردیده ساخته شد که هر مورد بر چهار ردیف پایدار میباشد. تعداد مأذنه‌های فعلی مسجد الحرام، نُه عدد میباشد.[۳۴] [۳۵]
درحال حاضر مسجدالحرام دسته‌ای بسیار تعالی با مساحتی بیش از۸۸۰۰۰ متر مربع میباشد و مجاورت یک میلیون نمازگزار را در خویش مکان میدهد. مسجدالحرام سه طبقه‌میباشد، که طبقه سوم یعنی بام آن محوطه بسیار وسیعی میباشد.[۳۶]
مهم ترین بناهای داخلی و اشیای مسجد
کعبه
نوشته ی علمیٔ اساسی: کعبه

۱۷۰px
کعبه، منزل مکعب صورت مشهوری میباشد که در بین مسجدالحرام در شهر مکه جای‌دارد. کعبه، قبله و مهم ترین عبادت‎گاه مسلمان‌ها میباشد که زیارت آن از گذر فعالیت عبادی و فریضه حج به شرط احراز شروطی خاص مانند وسع مالی، یک توشه در زمان قدمت بر هر مسلمانی واجب میباشد.[مستلزم منبع]

حجر الاسود
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: حجر الاسود
الحَجَرُ الأسوَد، سنگی مقدّس، دارای سابقه دیرین و جایگاهی ویژه در فرهنگ وتمدن اسلامی و مناسک حج میباشد. این سنگ در رُکن شرقی کعبه (که به رکن اسود یا این که رکن حَجَری نیز دارای اسم و رسم میباشد) در طول یک متر و نیم از زمین نصب گردیده‌است.[مستلزم منبع]

جایگاه ابراهیم
مراد سنگی میباشد که میگویند حضرت ابراهیم هنگام نوسازی کعبه، ذیل پای خویش نهاده تا دستش به نصیب بالای دیوار رسد. به نقلی، این سنگ قبل از اسلام باطن کعبه بود؛ البته زمانی آیه «وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْرویکردِیمَ مُصَلًّی» نازل شد، به امر نبی اکرم(ص) آن را از کعبه خارج آورده در پیرامون کعبه نهادند.[مستلزم منبع]

حجر اسماعیل
نوشته ی علمیٔ مهم: حجر اسماعیل

حجر اسماعیل
حِجْرِ اسماعیل؛ فضای در میان کعبه و دیواری نیم‌دایره را گویند که از یال شمالی کعبه (رکن عراقی) تا یال غربی آن (رکن شامی) امتداد داراست. اسم دیگر آن حطیم میباشد و برخی نیز آن را حظیره خوانده‌اند.[مستلزم منبع] بعداز آنکه حضرت ابراهیم(ع) و هاجر و فرزند شیرخوارشان اسماعیل به وادی مکه رسیدند، با ارشادوراهنمایی جبرئیل در موضع کنونی حجر بومی شدند. آن‌گاه هاجر و اسماعیل، یار با گوسفندانشان، در همین جای و در سایبانی که با چوب درخت ساختند، سکونت گزیدند. هاجر و اسماعیل هر دو بعد از وفات در همین جای دفن شدند.[مستلزم منبع] حجر اسماعیل از زمانه قبل از اسلام آیتم احترام و تقدیس بود. رسول اکرم(ص) نیز، بعد از بعثت، در حجر اسماعیل می‌گرد هم آیی و ضمن عبادت و قرائت قرآن، به سؤالات عموم جواب می‌بخشید.[مستلزم منبع] به لحاظ پر اسم و رسم فقهای امامی، به استناد روایات دارای اعتبار، حجر اسماعیل جزء کعبه وجود ندارد.