مَناره بناای ساختمان بلندمانند و مرتفع میباشد که در شماره تلفن مسجد قبا مشهد کنار مساجد یا این که در میانۀ منشها ساخته می گردد. مَأذنه، صُومعه و گلدسته از سایر اسمهای مناره میباشند. رساندن صدای اذان به بخشها به دور از مسجد، موعظه شهروندان به سوی مسجد، تمایز مساجد از سایر بناهای شهر، گزینش آدرس مسجد قبا مشهد مرزهای سرزمینی و پند مسافران در جادهها را مثلا کاربردهای مناره برمیشمارند. منابع تاریخی سابقۀ تشکیل داد مناره را به قبل از اسلام برمیگردانند. با این هم اکنون، اولیه منارههای اسلامی در قرن نخستین قمری (در حکومت امویان) ساخته مسجد قبا مشهد شد و تا قرن نهم قمری به گذر زمان جزء ثابتی از ساختمان مساجد شد. برخی تاریخنگاران، مناره را نتیجۀ توسعه شهرهای اسلامی میدانند و سایر افراد آن را اقتباس مسلمان ها از ساختمان بلند عبادتگاههای مسیحی یا این که حریقدانهای زرتشتی برمیشمارند.
روش معماری ملی یا این که مذهبی هر ناحیه از دنیا اسلام سبب ساز گردیده تا تفاوتهایی دربین اجزای معماری، مصالح و تزئینات منارهها (به ویژه دربین مساجد شیعه و اهل سنت) وجود داشته باشد. مثلا، شیعهها در حین تاریخ خویش مناره مساجد را عموماً همطول با بام یا این که گنبد مساجد و به طور جفت ساختهاند.
وجه نمادین مناره (تحت عنوان یکی مظاهر فرهنگ اسلامی) سبب التفات آن در شهرسازی اسلامی گردیده و هم آلرژیهایی را در دولت ها خارج از عالم اسلام به وجود آورده میباشد. از مشهورترین منارههای جان دار میقدرت به منارۀ مسجد ابنطولون مصر، مسجد قیروان تونس، مسجد جامع یزد، مسجد جامع ساوه، مسجد علی و دارالضیافۀ اصفهان و منارههای مسجدالنبی اشاره نمود.
معنیشناسی
لغتشناسان واژۀ مَناره را در معنای «لامپ مبنا» میدادند.[۱] مَأذنه (محل اذان بیان کردن)، گلدسته، گرایش و صومعه از سایر اسمهای مناره می باشند.[۲] مشابهت ظاهری و کارکرد مشترک این بنا با آتشدانهای فی مابینراهی (در بعدازظهر باستان) را استدلال گزینش واژۀ «مناره» برای آن میدانند.[۳] تعیین واژۀ «گلدسته» را نیز مرتبط با طرحهای اسلیمی و گلهای خُتاییِ منقش بر کاشیهای منارههای اهل ایران می دانند.[۴] همینطور بعضا دانشمندان معتقدند، به جهت تشابهِ ظاهری مناره با عبادتگاههای بلند و باريکِ مسيحى، در برخى روايات و اثرها فقیهان از مناره با اسم صومعه خاطر شدهاست.[۵] بعضا مورخان، اصولاً صورت چهارگوشِ اولیه منارههای اسلامی را اقتباسی از این ساختمان بلندهای مسیحی میدانند.[۶]
نقش اجتماعی سیاسی مناره
کارکرد اساسی مناره در جامعه اسلامی را اذان اعلام کردن بر فراز آن هنگام نمازهای پنجگانه می دانند؛[۷] ولی کارکردهای دیگری نیز برای آن برشمرده گردیدهاست. مثلا، سازۀ مترفع و نور و روشنایی آن منجر مىگردد تا شهروندان مسجد را ریلکسخیس پيدا كنند.[۸] برخی نیز کارکرد فعلی منارهها را تزئین مساجد و وسیلهای برای تمایز آنان از سایر بناهای شهر می دانند.[۹] ضمن اینها، به گواه منابع تاریخی، منارهها برای انتخاب مرز کشورهای مسلمان ها و معین کردن مسیر راهها نیز کاربرد داشته میباشد.[۱۰]
شیعه ها و اهل سنت، در حین تاریخ خویش تحقیق به کارها منارهها را یکی وظایف محتسب (از مطلوب دولتی) برشمردهاند. از حیث آن ها، محتسب می بایست مراقب میبود تا شخص غیر سزاوار بر فراز مناره نرود، از مناره به منزلهای عموم نَنگرد، اذان را به شیوۀ غنایی نخواند، وقتشناسى را به مؤذنان بياموزد و اذن ندهد کسی در غیر موقع اذان از مناره بالا رود.[۱۱]
خط مش شیعهها به مناره
کتیبۀ یک مناره با خط بنایی، برگرفته از کتاب «اسم علی (ع) در معماری اسلامی جمهوری اسلامی ایران با طرز خط بنایی».
از لحاظ دانشمندان، بین متنها شیعی تأکید یا این که سفارشی برای تشکیل داد مناره نیست؛ با این اکنون، شیعهها ساختن گلدسته برای مساجد و مصلیها را جزئی از توسعۀ «شعائر شرعی»[۱۲] و ایجاد کرد مناره برای بقاع امامان و بزرگان فقهی خویش را جزو شعائر مذهبی برمیشمارند.[۱۳]
سازه بر احادیث شیعی، امام علی(ع) امر کرد تا منارهها را کوتاهتر از طول بام مساجد و منزلها بسازند.[۱۴] در روایتی دیگر نیز از امام حسن عسکری(ع) بیان شده که منارهها را بدعت خواندند و گفتند با ظهور قائم منارهها فرو خواهد سرازیرشد.[۱۵] خلال این، طبق برخی احادیث شیعه اذان اعلام کردن بر مکان بلند مغایر سنت نبوی میباشد؛ چون در حین رسول(ص) بر روى زمین اذان میگفتند.[۱۶] مطابق این روایتها بعضی از فقیهان شیعه مرتفعخیس کردن مناره از بام یا این که گنبد مسجد را مکروه می دانند.[۱۷] بعضا از متخصصان هنر اسلامی، همین مسائل را انگیزه مناره نداشتنِ بخش اعظمی از مساجد شیعی - مثل بعضی مساجد فاطمیان مصر- برشمردهاند.[۱۸]
خلال اینها، در روایات شیعه، گاهی از قرآن به «منارۀ هدایت» تعبیروتفسیر گردیدهاست.[۱۹] همچنين در برخی از احادیث، امام على(ع) و اهلبیت(ع) به منارۀ هدایت تشبیه گردیدهاند.[۲۰] عالمان شیعه معتقدند این تشبیهات بهاین ادله میباشد که قرآن و اهل بیت راهنمای راه و روش هدايت می باشند.[۲۱] بعضی دانشمندان معتقدند که همین تشبیه، سبب گردیده تا شیعهها منارههای مساجد خویش را جفت بسازند خیر تک.[۲۲]
تاریخچه
مناره مسجد جامع قیروان
منابع تاریخی سابقۀ ایجاد کرد مناره را به قبل از اسلام برمیگردانند. فانوس اسکندریه (تشکیلشده در قرن سوم یا این که چهارم قبل از تولد) در مصر[۲۳] و گرایش نورآباد (درست شده در دورۀ اشکانیان) در کشورایران[۲۴] از این مثالها میباشند. در جزیرة العرب نیز أبرهة ابن رائش (از پادشاهان یمن) را اولیه کسی میدانند که دست به ایجاد کرد مناره زد و به همین برهان به «ابرهۀ ذوالمنار» معروف شد.[۲۵]
به عقیدۀ تاریخنگاران، اولیه مساجدِ اسلام (مسجدالنبی و مسجد قبا) بناهایی بسیار بی آلایش و سوای مناره بودهاند.[۲۶] در آن مجال مؤذّن بالای بام مرتفعی می رفت و اذان میبیان کرد.[۲۷] ولی با پیشرفت شهرها، مایحتاج شد که در کنار هر مسجد منارهای وجود داشته باشد تا صدای اذان به بخشها بیشتری رسد.[۲۸] اُلگ گرابار ۱۹۲۹-۲۰۱۱م.(به فرانسوی: Oleg Grabar) (محقق هنر اسلامی) اعتقاد دارد که زمانی که پرستشگاههای رومیِ دمشق به مسجد تبدیل شدند، برجهای چهارگوش (صومعه) آنها به جایی برای اذان بیان کردن تبدیل شد.[۲۹] در مقابل، برخی از متخصصان هنر اسلامی معتقدند که مناره منشئی اهل ایران دارااست؛ چون معماران اهل ایران مسجدهای عربی را بسیار معمولی میدیدند و تصمیم گرفتند که ردیفهایی مشابه آتشدانهای ساسانی به ساختمان مساجد اضافه نمایند.[۳۰]
مورخان تشکیل داد اولی منارههای اسلامی را به حکومت بنیامیه برمیگردانند.[۳۱] مطابق یک بینش، اول مناره را زیاد بن ابیه، به فرمان معاویه در سال ۴۴ یا این که ۴۵ قمری در مسجد کوفه تشکیل داد.[۳۲] در مقابل بعضا معتقدند که امویان، در فرآیند تبدیل کلیسای دمشق به مسجد جامع اموی (در سال ۸۶ قمری)، برجهای کلیسا را باقی گذاشتند و از آن ها تحت عنوان اولین مأذنههای اسلامی استعمال کردند.[۳۳] اولی منارۀ اسلامیِ کشور ایران را نیز مناره میدان کهنه در قم (ساختۀ ۲۹۱ق) میدانند.[۳۴]
با این حالا از حیث مورخانی همانند جاناتان بلوم، این عنصر معماری تا قرن نهم قمری، جزء ثابتی از مساجد مسلمانها خلا.[۳۵]
خصوصیتهای ظاهری
منارههای مسجد گوهرشاد همطول با گنبد و متصل به ورودی آن می باشند.
به نقل از متخصصان معماری اسلامی، اکثر مناره ها - به جز پلهپله که باطن یا این که خارج آن ها جای دارد - از چهار قسمت اساسی تشکیلشدهاند:
اساس (به طور مربع، شش ضلعی یا این که دوازده ضلعی)
ساقه (به صورت استوانه یا این که مخروطی)
سرپوش (مربع و هشت گوش که مهمترین نصیب مناره میباشد)
رأس (سایبان یا این که سقف گنبدی مناره).[۳۶]
منارهها غالباً از همین اجزا درست شدهاند؛ ولی در هر حیطه از عالم اسلام از طریق معماری ملی هر حوزه تاثیر پذیرفتهاند و شکلی خاص به خویش گرفتهاند. در یک گروهبندی کلی، میاقتدار تفاوتهای روشنی در بین منارههای مساجد شیعه (به ویژه شیعه ها جمهوری اسلامی ایران) و مساجد اهل سنت (به ویژه در شمال آفریقا) رویت کرد:
منارههای اکثری از مساجد شیعی (بهویژه در کشورایران) دوتایی ساخته می شوند، [۳۷] در حالی که منارههای اهل تسنن و کشورهای غرب اسلامی تک میباشند.[۳۸]
منارههای اهل ایران به بر خلاف منارههای غرب دنیا اسلام و ترکیه، شکلی مخروطی دارا هستند.[۳۹]
پلکان منارههای اهل ایران درون آن جای دارد؛ به مغایر اکثری از منارههای غربی که پلکانشان خارج از آنها ساخته می گردد.[۴۰]
در مساجد شمال آفریقا گاهی مناره را جزئی از دیوار مساجد (مانند مسجد قیروان تونس) و گاهی خارج از آن (مسجد جامع سامرا) میساختند. در مساجد کشورایران مناره به صورت سنتی در عمل در ورودی مسجد و یا این که در ورودی تراس آن ساخته می گردد.[۴۱] [یادداشت ۱]
در شمال آفریقا منارهها حجیم و چهارگوش ساخته میشدهاست؛ ولی منارههای کشور ایران و بخش ها همجوار به صورت استوانهای لاغر اما رفیع میباشند.[مستلزم منبع]
مصالح و تزئینات
در هر حیطه از عالم اسلام، منارهها با مصالح متفاوتی ساخته می گردد. محققان، منارههای مقداری را در عراق برمیشمارند که کاملاً از سنگ و گچ درست شده باشد. در شام، الجزایر، مصر و مراکش مصالح مناره غالباً سنگ و گاهی هم سنگ و خشت میباشد. در کشور ایران و افغانستان بنای منارهها معمولاً تنها از خشت و گچ و در هندوستان سنگ و خشت میباشد.[۴۲] با این اکنون برخی از تاریخدانان احتمال دادهاند که منارههای اولیه مساجد کشورایران آجر و گلی بودهاند و به همین ادله نابود گردیدهاند.[۴۳]
کتیبۀ اکثری از منارهها به خط کوفی معمولی و کوفی بنایی میباشد.[۴۴] روی منارههای مساجد اهل ایران، کاشیکاریهایی با طرح گلهای خُتایی (اسلیمی) نقش بسته میباشد. آورده شده میباشد که اصولاً به همین ادله، مناره را با اسم «گلدسته» نیز حافظه مینمایند.[۴۵] منارههای میانراهی - به ویژه در زمانه غزنوی و سلجوقی - شمال اشعاری با آرزوی تن درستی و پایداری مسافران بوده میباشد.
مَناره بناای ساختمان بلندمانند و مرتفع میباشد که در شماره تلفن مسجد قبا مشهد کنار مساجد یا این که در میانۀ منشها ساخته می گردد. مَأذنه، صُومعه و گلدسته از سایر اسمهای مناره میباشند. رساندن صدای اذان به بخشها به دور از مسجد، موعظه شهروندان به سوی مسجد، تمایز مساجد از سایر بناهای شهر، گزینش آدرس مسجد قبا مشهد مرزهای سرزمینی و پند مسافران در جادهها را مثلا کاربردهای مناره برمیشمارند. منابع تاریخی سابقۀ تشکیل داد مناره را به قبل از اسلام برمیگردانند. با این هم اکنون، اولیه منارههای اسلامی در قرن نخستین قمری (در حکومت امویان) ساخته مسجد قبا مشهد شد و تا قرن نهم قمری به گذر زمان جزء ثابتی از ساختمان مساجد شد. برخی تاریخنگاران، مناره را نتیجۀ توسعه شهرهای اسلامی میدانند و سایر افراد آن را اقتباس مسلمان ها از ساختمان بلند عبادتگاههای مسیحی یا این که حریقدانهای زرتشتی برمیشمارند.
روش معماری ملی یا این که مذهبی هر ناحیه از دنیا اسلام سبب ساز گردیده تا تفاوتهایی دربین اجزای معماری، مصالح و تزئینات منارهها (به ویژه دربین مساجد شیعه و اهل سنت) وجود داشته باشد. مثلا، شیعهها در حین تاریخ خویش مناره مساجد را عموماً همطول با بام یا این که گنبد مساجد و به طور جفت ساختهاند.
وجه نمادین مناره (تحت عنوان یکی مظاهر فرهنگ اسلامی) سبب التفات آن در شهرسازی اسلامی گردیده و هم آلرژیهایی را در دولت ها خارج از عالم اسلام به وجود آورده میباشد. از مشهورترین منارههای جان دار میقدرت به منارۀ مسجد ابنطولون مصر، مسجد قیروان تونس، مسجد جامع یزد، مسجد جامع ساوه، مسجد علی و دارالضیافۀ اصفهان و منارههای مسجدالنبی اشاره نمود.
معنیشناسی
لغتشناسان واژۀ مَناره را در معنای «لامپ مبنا» میدادند.[۱] مَأذنه (محل اذان بیان کردن)، گلدسته، گرایش و صومعه از سایر اسمهای مناره می باشند.[۲] مشابهت ظاهری و کارکرد مشترک این بنا با آتشدانهای فی مابینراهی (در بعدازظهر باستان) را استدلال گزینش واژۀ «مناره» برای آن میدانند.[۳] تعیین واژۀ «گلدسته» را نیز مرتبط با طرحهای اسلیمی و گلهای خُتاییِ منقش بر کاشیهای منارههای اهل ایران می دانند.[۴] همینطور بعضا دانشمندان معتقدند، به جهت تشابهِ ظاهری مناره با عبادتگاههای بلند و باريکِ مسيحى، در برخى روايات و اثرها فقیهان از مناره با اسم صومعه خاطر شدهاست.[۵] بعضا مورخان، اصولاً صورت چهارگوشِ اولیه منارههای اسلامی را اقتباسی از این ساختمان بلندهای مسیحی میدانند.[۶]
نقش اجتماعی سیاسی مناره
کارکرد اساسی مناره در جامعه اسلامی را اذان اعلام کردن بر فراز آن هنگام نمازهای پنجگانه می دانند؛[۷] ولی کارکردهای دیگری نیز برای آن برشمرده گردیدهاست. مثلا، سازۀ مترفع و نور و روشنایی آن منجر مىگردد تا شهروندان مسجد را ریلکسخیس پيدا كنند.[۸] برخی نیز کارکرد فعلی منارهها را تزئین مساجد و وسیلهای برای تمایز آنان از سایر بناهای شهر می دانند.[۹] ضمن اینها، به گواه منابع تاریخی، منارهها برای انتخاب مرز کشورهای مسلمان ها و معین کردن مسیر راهها نیز کاربرد داشته میباشد.[۱۰]
شیعه ها و اهل سنت، در حین تاریخ خویش تحقیق به کارها منارهها را یکی وظایف محتسب (از مطلوب دولتی) برشمردهاند. از حیث آن ها، محتسب می بایست مراقب میبود تا شخص غیر سزاوار بر فراز مناره نرود، از مناره به منزلهای عموم نَنگرد، اذان را به شیوۀ غنایی نخواند، وقتشناسى را به مؤذنان بياموزد و اذن ندهد کسی در غیر موقع اذان از مناره بالا رود.[۱۱]
خط مش شیعهها به مناره
کتیبۀ یک مناره با خط بنایی، برگرفته از کتاب «اسم علی (ع) در معماری اسلامی جمهوری اسلامی ایران با طرز خط بنایی».
از لحاظ دانشمندان، بین متنها شیعی تأکید یا این که سفارشی برای تشکیل داد مناره نیست؛ با این اکنون، شیعهها ساختن گلدسته برای مساجد و مصلیها را جزئی از توسعۀ «شعائر شرعی»[۱۲] و ایجاد کرد مناره برای بقاع امامان و بزرگان فقهی خویش را جزو شعائر مذهبی برمیشمارند.[۱۳]
سازه بر احادیث شیعی، امام علی(ع) امر کرد تا منارهها را کوتاهتر از طول بام مساجد و منزلها بسازند.[۱۴] در روایتی دیگر نیز از امام حسن عسکری(ع) بیان شده که منارهها را بدعت خواندند و گفتند با ظهور قائم منارهها فرو خواهد سرازیرشد.[۱۵] خلال این، طبق برخی احادیث شیعه اذان اعلام کردن بر مکان بلند مغایر سنت نبوی میباشد؛ چون در حین رسول(ص) بر روى زمین اذان میگفتند.[۱۶] مطابق این روایتها بعضی از فقیهان شیعه مرتفعخیس کردن مناره از بام یا این که گنبد مسجد را مکروه می دانند.[۱۷] بعضا از متخصصان هنر اسلامی، همین مسائل را انگیزه مناره نداشتنِ بخش اعظمی از مساجد شیعی - مثل بعضی مساجد فاطمیان مصر- برشمردهاند.[۱۸]
خلال اینها، در روایات شیعه، گاهی از قرآن به «منارۀ هدایت» تعبیروتفسیر گردیدهاست.[۱۹] همچنين در برخی از احادیث، امام على(ع) و اهلبیت(ع) به منارۀ هدایت تشبیه گردیدهاند.[۲۰] عالمان شیعه معتقدند این تشبیهات بهاین ادله میباشد که قرآن و اهل بیت راهنمای راه و روش هدايت می باشند.[۲۱] بعضی دانشمندان معتقدند که همین تشبیه، سبب گردیده تا شیعهها منارههای مساجد خویش را جفت بسازند خیر تک.[۲۲]
تاریخچه
مناره مسجد جامع قیروان
منابع تاریخی سابقۀ ایجاد کرد مناره را به قبل از اسلام برمیگردانند. فانوس اسکندریه (تشکیلشده در قرن سوم یا این که چهارم قبل از تولد) در مصر[۲۳] و گرایش نورآباد (درست شده در دورۀ اشکانیان) در کشورایران[۲۴] از این مثالها میباشند. در جزیرة العرب نیز أبرهة ابن رائش (از پادشاهان یمن) را اولیه کسی میدانند که دست به ایجاد کرد مناره زد و به همین برهان به «ابرهۀ ذوالمنار» معروف شد.[۲۵]
به عقیدۀ تاریخنگاران، اولیه مساجدِ اسلام (مسجدالنبی و مسجد قبا) بناهایی بسیار بی آلایش و سوای مناره بودهاند.[۲۶] در آن مجال مؤذّن بالای بام مرتفعی می رفت و اذان میبیان کرد.[۲۷] ولی با پیشرفت شهرها، مایحتاج شد که در کنار هر مسجد منارهای وجود داشته باشد تا صدای اذان به بخشها بیشتری رسد.[۲۸] اُلگ گرابار ۱۹۲۹-۲۰۱۱م.(به فرانسوی: Oleg Grabar) (محقق هنر اسلامی) اعتقاد دارد که زمانی که پرستشگاههای رومیِ دمشق به مسجد تبدیل شدند، برجهای چهارگوش (صومعه) آنها به جایی برای اذان بیان کردن تبدیل شد.[۲۹] در مقابل، برخی از متخصصان هنر اسلامی معتقدند که مناره منشئی اهل ایران دارااست؛ چون معماران اهل ایران مسجدهای عربی را بسیار معمولی میدیدند و تصمیم گرفتند که ردیفهایی مشابه آتشدانهای ساسانی به ساختمان مساجد اضافه نمایند.[۳۰]
مورخان تشکیل داد اولی منارههای اسلامی را به حکومت بنیامیه برمیگردانند.[۳۱] مطابق یک بینش، اول مناره را زیاد بن ابیه، به فرمان معاویه در سال ۴۴ یا این که ۴۵ قمری در مسجد کوفه تشکیل داد.[۳۲] در مقابل بعضا معتقدند که امویان، در فرآیند تبدیل کلیسای دمشق به مسجد جامع اموی (در سال ۸۶ قمری)، برجهای کلیسا را باقی گذاشتند و از آن ها تحت عنوان اولین مأذنههای اسلامی استعمال کردند.[۳۳] اولی منارۀ اسلامیِ کشور ایران را نیز مناره میدان کهنه در قم (ساختۀ ۲۹۱ق) میدانند.[۳۴]
با این حالا از حیث مورخانی همانند جاناتان بلوم، این عنصر معماری تا قرن نهم قمری، جزء ثابتی از مساجد مسلمانها خلا.[۳۵]
خصوصیتهای ظاهری
منارههای مسجد گوهرشاد همطول با گنبد و متصل به ورودی آن می باشند.
به نقل از متخصصان معماری اسلامی، اکثر مناره ها - به جز پلهپله که باطن یا این که خارج آن ها جای دارد - از چهار قسمت اساسی تشکیلشدهاند:
اساس (به طور مربع، شش ضلعی یا این که دوازده ضلعی)
ساقه (به صورت استوانه یا این که مخروطی)
سرپوش (مربع و هشت گوش که مهمترین نصیب مناره میباشد)
رأس (سایبان یا این که سقف گنبدی مناره).[۳۶]
منارهها غالباً از همین اجزا درست شدهاند؛ ولی در هر حیطه از عالم اسلام از طریق معماری ملی هر حوزه تاثیر پذیرفتهاند و شکلی خاص به خویش گرفتهاند. در یک گروهبندی کلی، میاقتدار تفاوتهای روشنی در بین منارههای مساجد شیعه (به ویژه شیعه ها جمهوری اسلامی ایران) و مساجد اهل سنت (به ویژه در شمال آفریقا) رویت کرد:
منارههای اکثری از مساجد شیعی (بهویژه در کشورایران) دوتایی ساخته می شوند، [۳۷] در حالی که منارههای اهل تسنن و کشورهای غرب اسلامی تک میباشند.[۳۸]
منارههای اهل ایران به بر خلاف منارههای غرب دنیا اسلام و ترکیه، شکلی مخروطی دارا هستند.[۳۹]
پلکان منارههای اهل ایران درون آن جای دارد؛ به مغایر اکثری از منارههای غربی که پلکانشان خارج از آنها ساخته می گردد.[۴۰]
در مساجد شمال آفریقا گاهی مناره را جزئی از دیوار مساجد (مانند مسجد قیروان تونس) و گاهی خارج از آن (مسجد جامع سامرا) میساختند. در مساجد کشورایران مناره به صورت سنتی در عمل در ورودی مسجد و یا این که در ورودی تراس آن ساخته می گردد.[۴۱] [یادداشت ۱]
در شمال آفریقا منارهها حجیم و چهارگوش ساخته میشدهاست؛ ولی منارههای کشور ایران و بخش ها همجوار به صورت استوانهای لاغر اما رفیع میباشند.[مستلزم منبع]
مصالح و تزئینات
در هر حیطه از عالم اسلام، منارهها با مصالح متفاوتی ساخته می گردد. محققان، منارههای مقداری را در عراق برمیشمارند که کاملاً از سنگ و گچ درست شده باشد. در شام، الجزایر، مصر و مراکش مصالح مناره غالباً سنگ و گاهی هم سنگ و خشت میباشد. در کشور ایران و افغانستان بنای منارهها معمولاً تنها از خشت و گچ و در هندوستان سنگ و خشت میباشد.[۴۲] با این اکنون برخی از تاریخدانان احتمال دادهاند که منارههای اولیه مساجد کشورایران آجر و گلی بودهاند و به همین ادله نابود گردیدهاند.[۴۳]
کتیبۀ اکثری از منارهها به خط کوفی معمولی و کوفی بنایی میباشد.[۴۴] روی منارههای مساجد اهل ایران، کاشیکاریهایی با طرح گلهای خُتایی (اسلیمی) نقش بسته میباشد. آورده شده میباشد که اصولاً به همین ادله، مناره را با اسم «گلدسته» نیز حافظه مینمایند.[۴۵] منارههای میانراهی - به ویژه در زمانه غزنوی و سلجوقی - شمال اشعاری با آرزوی تن درستی و پایداری مسافران بوده میباشد.
راهنمای انتخاب مسجد قبا برای مراسم ختم