کاتب نبی(ص)
بر طبق گزارشهای تاریخی، اولیه هر که در مدینه،[۲۷] طومارهای رسول را نوشت اُبی بن کعب بود و در غیاب وی، زید بن اثبات این فعالیت را ایفا میاعطا کرد.[۲۸] ولی عهد و پیمانطومارها و صلحطومارهای نبی را علی(ع) مینوشت.[۲۹] همینطور نقل شده اُبی بن کعب اول شخصی بود که در نقطه نهاییِ طومارها، اسم خویش و پدرش را تحت عنوان کاتب تصویب می کرد.[۳۰] ابنکعب گاهی از طرف رسول(ص) به نومسلمانان، قرآن و احکام فقهی را میفراگرفت.[۳۱] وی از کاتبان وحی بود.[۳۲] بر پایه ی نقل تاریخ طبری (تألیف ۳۰۳ق)، اُبی بن کعب و زید بن اثبات صرفا در غیاب علی(ع) و عثمان، وحی را مسجد قبا مشهد مینوشتند.[۳۳]
خواندن اُبی
ابنجَزَری، از عالمان دانش تلاوت، اُبی بن کعب را پررنگترین قاری امت دانسته میباشد.[۳۴] به گفته بعضا دانشمندان، تلاوت اُبی مبنا اساسی تلاوتهایی میباشد که در سدههای بعداز خویش، تحت عنوان تلاوتهای دارای اعتبار شناخته میگردند؛ به سیرتکاملای که داعیه گردیده خواندن اُبی بن کعب از نهادهای مهم خواندن حجازی میباشد، به این دلیلکه در بین قرائات سَبْع، خواندنهای نافع و ابنکَثیر (از قاریان حجازی) تا حد متعددی از خواندن اُبی تأثیر پذیرفتهاند.[۳۵] در خواندنهای کوفی نیز تأثیر ابنکعب را بر تلاوتهای عاصم و کسائی، قابل مراعات تحلیل کردهاند.[۳۶] اُبی بن کعب بعد از رحلت فرستاده(ص) به یاد دادن قرآن پرداخت و عده ای از صحابه، مانند ابنعباس و ابوهُرَیره و از تابعین عده ای زیرا ابوعبدالرحمن سُلَّمی و ابوالعالیه ریاحی از او خواندن آدرس مسجد قبا مشهد آموختند.[۳۷]
مصحف اُبی بن کعب
محققان علم ها قرآنی، برای اُبی بن کعب مُصحَف به سری نقل کردهاند؛[۳۸] چنانکه گزارشهای مختلفی نیز بر این فرمان دلالت داراست.[۳۹] مبنی بر برخی نقلها وی قرآن را در طول فرستاده(ص) گردآوریآوری کرد.[۴۰] او مصحف خویش را به شاگردانش املا کرد.[۴۱] بر این شالوده که اُبی بن کعب در طی عُثمان زنده باشد، اورا برای مثال اشخاصی دانستهاند که به امر عثمان مأمور یکسانسازی قرآن رزرو مسجد قبا مشهد شد.[۴۲]
مصحف اُبی بن کعب، همچون قرآنهای در دسترس، با سوره حَمد شروع و با مُعَوَّذَتَیْن نقطه پایان مییافت، اما در ترتیب تنی چند از سورهها[۴۳] و نقل اندکی از کلمه ها[۴۴] با دیگر مصحفها تفاوت داشت به گفته آلوسی، از مفسران اهل سنت و محمدهادی معرفت از مفسران شیعه، در مصحف وی، سوره قریش و سوره فیل به طور یک سوره درج شده بود، ولی در مقابل، دو سوره با اسمهای «الخُلْع» و «الحَفْد» وجود داشت که در مصحفهای دیگر خلا.[۴۵] به همین ادله قرآن او ۱۱۵ سوره داشت.[۴۶] ولی بر اساس نقل ابنندیم، کتابشناس و فهرستنگار بغدادی، قرآن وی ۱۱۶ سوره داشته شماره تلفن مسجد قبا مشهد میباشد.[۴۷]
وجود داشتن دو سوره خاطر گردیده در قرآن، خلاف نگرش بقیه صحابه و مغایر اجماع مسلمانها دانسته گردیدهاست.[۴۸] بعضا از قرآنپژوهان نیز بر این باورند دلیلی نیست که «الخلع» و «الحفد» نام برده در مصحف اُبی، از قرآن باشد؛[۴۹] چون مصحف صحابه، فقط حاوی قرآن مُتواتر عدم وجود، بلکه در کنار آیهها و سورهها، برخی قصهها، تفسیرها و دعا ها نیز نوشته می شد، و «الخلع» و «الحفد» مثلا دعایی بود که در مصحف اُبی بن کعب وجود داشت.[۵۰]
روایات و اثر ها منسوب به اُبی
بر اساس نقل ابنندیم در الفهرست، ابنکعب در مورد فضائل قرآن کتابی نوشته بود.[۵۱] به گفته آقابزرگ تهرانی، کتابشناس شیعه، کتاب وی اول کتاب تألیف گردیده در قضیه فضائل قرآن بوده میباشد.[۵۲] چنانکه در برخی کتابهای تفسیری، مانند مجمع البیان و الکشف و البیان، ماجراهایی از اُبی بن کعب در فضیلت قرائت سورههای قرآن نقل شدهاست.[۵۳] بعضا پژوهشگران معتقدند احادیث منسوب به اُبی بن کعب در قضیه فضیلت ها سورهها، جعلی میباشد[۵۴] و بعضا از صوفیها برای آنکه علت مسلمانها را برای قرائت قرآن بیشتر نمایند، این قصهها را جعل کردهاند.[۵۵] به گفته سیوطی، اُبی بن کعب ورژنای تبارک در تعبیر قرآن داشت که در سدههای اولیه متداول بود و مفسرانی زیرا محمد بن جَریر طَبَری و ابنابیحاتم از آن به کارگیری کردهاند.[۵۶]
سازه بر شمارش نَوَاو، از دانشمندان اهلسنت، ۱۶۴ حدیث از نبی(ص) به واسطه ابنکعب نقل شدهاست که بعضا از آن ها در درست بُخاری و یک سری هم در درست مُسلم وجود داراست.[۵۷] از صحابه ابوایوب انصاری، عبدالله بن عباس و ابوموسی اشعری و از تابعین سُوَیْد بن غَفَلَه، عبدالرحمان بن اَسْوَد و عبدالرحمان بن اَبی لَیلیٰ احادیثی را از وی نقل کردهاند.[۵۸] روایات منقول از اُبی بن کعب از نگاه مسئله، مسائلی مرتبط با فقه، تعبیر و تفسیر، سیره، و زهد و تقوا و اخلاق و رفتار را در برمیگیرد.[۵۹]
کتاب «تعبیر و تفسیر الصحابی الجلیل ابی بن کعب سید القراء» تألیف عبدالجواد خَلَف
درگذشت
اُبی بن کعب در مدینه درگذشت.[۶۰] برای تاریخ وفات وی، سالهای مختلفی را بیان کردهاند، اما به گفته ابنعبدالبر، از تفصیلاکنوننویسان قرن پنجم قمری، درگذشت وی در روزگار خلافت قدمت (یعنی ۱۳-۲۳ق) از سایر بینشها مشهورتر میباشد.[۶۱] در گزارشهای تاریخی سالهای ۱۹، ۲۰، ۲۲، ۳۰ و ۳۲ تحت عنوان سال وفات وی نام برده میباشد.[۶۲] مبنی بر این نقل که درگذشت وی بعداز روزگار عُمَر باشد، اورده شده نماز میت اورا عثمان خوانده میباشد.[۶۳]
تکنگاری
عبدالجواد خَلَف، در کتابی با تیتر «تعبیر و تفسیرُ الصحابیّ الجَلیل اُبَیّ بن کَعب سَیّد القُرّاء» آحاد احادیث بیان شده از اُبی در مسئله تعبیروتفسیر قرآن را عدهآوری نموده است.[۶۴] مولف در نصیب ابتدا از این کتاب معاشطومار اُبی و در قسمت دوم آراء تفسیری اورا ذکر مینماید.[۶۵] این کتاب را انتشارات دار البیان قاهره، در سال ۲۰۰۱م در ۲۱۴ ورقه منتشر نموده است.[۶۶]
کاتب نبی(ص)
بر طبق گزارشهای تاریخی، اولیه هر که در مدینه،[۲۷] طومارهای رسول را نوشت اُبی بن کعب بود و در غیاب وی، زید بن اثبات این فعالیت را ایفا میاعطا کرد.[۲۸] ولی عهد و پیمانطومارها و صلحطومارهای نبی را علی(ع) مینوشت.[۲۹] همینطور نقل شده اُبی بن کعب اول شخصی بود که در نقطه نهاییِ طومارها، اسم خویش و پدرش را تحت عنوان کاتب تصویب می کرد.[۳۰] ابنکعب گاهی از طرف رسول(ص) به نومسلمانان، قرآن و احکام فقهی را میفراگرفت.[۳۱] وی از کاتبان وحی بود.[۳۲] بر پایه ی نقل تاریخ طبری (تألیف ۳۰۳ق)، اُبی بن کعب و زید بن اثبات صرفا در غیاب علی(ع) و عثمان، وحی را مسجد قبا مشهد مینوشتند.[۳۳]
خواندن اُبی
ابنجَزَری، از عالمان دانش تلاوت، اُبی بن کعب را پررنگترین قاری امت دانسته میباشد.[۳۴] به گفته بعضا دانشمندان، تلاوت اُبی مبنا اساسی تلاوتهایی میباشد که در سدههای بعداز خویش، تحت عنوان تلاوتهای دارای اعتبار شناخته میگردند؛ به سیرتکاملای که داعیه گردیده خواندن اُبی بن کعب از نهادهای مهم خواندن حجازی میباشد، به این دلیلکه در بین قرائات سَبْع، خواندنهای نافع و ابنکَثیر (از قاریان حجازی) تا حد متعددی از خواندن اُبی تأثیر پذیرفتهاند.[۳۵] در خواندنهای کوفی نیز تأثیر ابنکعب را بر تلاوتهای عاصم و کسائی، قابل مراعات تحلیل کردهاند.[۳۶] اُبی بن کعب بعد از رحلت فرستاده(ص) به یاد دادن قرآن پرداخت و عده ای از صحابه، مانند ابنعباس و ابوهُرَیره و از تابعین عده ای زیرا ابوعبدالرحمن سُلَّمی و ابوالعالیه ریاحی از او خواندن آدرس مسجد قبا مشهد آموختند.[۳۷]
مصحف اُبی بن کعب
محققان علم ها قرآنی، برای اُبی بن کعب مُصحَف به سری نقل کردهاند؛[۳۸] چنانکه گزارشهای مختلفی نیز بر این فرمان دلالت داراست.[۳۹] مبنی بر برخی نقلها وی قرآن را در طول فرستاده(ص) گردآوریآوری کرد.[۴۰] او مصحف خویش را به شاگردانش املا کرد.[۴۱] بر این شالوده که اُبی بن کعب در طی عُثمان زنده باشد، اورا برای مثال اشخاصی دانستهاند که به امر عثمان مأمور یکسانسازی قرآن رزرو مسجد قبا مشهد شد.[۴۲]
مصحف اُبی بن کعب، همچون قرآنهای در دسترس، با سوره حَمد شروع و با مُعَوَّذَتَیْن نقطه پایان مییافت، اما در ترتیب تنی چند از سورهها[۴۳] و نقل اندکی از کلمه ها[۴۴] با دیگر مصحفها تفاوت داشت به گفته آلوسی، از مفسران اهل سنت و محمدهادی معرفت از مفسران شیعه، در مصحف وی، سوره قریش و سوره فیل به طور یک سوره درج شده بود، ولی در مقابل، دو سوره با اسمهای «الخُلْع» و «الحَفْد» وجود داشت که در مصحفهای دیگر خلا.[۴۵] به همین ادله قرآن او ۱۱۵ سوره داشت.[۴۶] ولی بر اساس نقل ابنندیم، کتابشناس و فهرستنگار بغدادی، قرآن وی ۱۱۶ سوره داشته شماره تلفن مسجد قبا مشهد میباشد.[۴۷]
وجود داشتن دو سوره خاطر گردیده در قرآن، خلاف نگرش بقیه صحابه و مغایر اجماع مسلمانها دانسته گردیدهاست.[۴۸] بعضا از قرآنپژوهان نیز بر این باورند دلیلی نیست که «الخلع» و «الحفد» نام برده در مصحف اُبی، از قرآن باشد؛[۴۹] چون مصحف صحابه، فقط حاوی قرآن مُتواتر عدم وجود، بلکه در کنار آیهها و سورهها، برخی قصهها، تفسیرها و دعا ها نیز نوشته می شد، و «الخلع» و «الحفد» مثلا دعایی بود که در مصحف اُبی بن کعب وجود داشت.[۵۰]
روایات و اثر ها منسوب به اُبی
بر اساس نقل ابنندیم در الفهرست، ابنکعب در مورد فضائل قرآن کتابی نوشته بود.[۵۱] به گفته آقابزرگ تهرانی، کتابشناس شیعه، کتاب وی اول کتاب تألیف گردیده در قضیه فضائل قرآن بوده میباشد.[۵۲] چنانکه در برخی کتابهای تفسیری، مانند مجمع البیان و الکشف و البیان، ماجراهایی از اُبی بن کعب در فضیلت قرائت سورههای قرآن نقل شدهاست.[۵۳] بعضا پژوهشگران معتقدند احادیث منسوب به اُبی بن کعب در قضیه فضیلت ها سورهها، جعلی میباشد[۵۴] و بعضا از صوفیها برای آنکه علت مسلمانها را برای قرائت قرآن بیشتر نمایند، این قصهها را جعل کردهاند.[۵۵] به گفته سیوطی، اُبی بن کعب ورژنای تبارک در تعبیر قرآن داشت که در سدههای اولیه متداول بود و مفسرانی زیرا محمد بن جَریر طَبَری و ابنابیحاتم از آن به کارگیری کردهاند.[۵۶]
سازه بر شمارش نَوَاو، از دانشمندان اهلسنت، ۱۶۴ حدیث از نبی(ص) به واسطه ابنکعب نقل شدهاست که بعضا از آن ها در درست بُخاری و یک سری هم در درست مُسلم وجود داراست.[۵۷] از صحابه ابوایوب انصاری، عبدالله بن عباس و ابوموسی اشعری و از تابعین سُوَیْد بن غَفَلَه، عبدالرحمان بن اَسْوَد و عبدالرحمان بن اَبی لَیلیٰ احادیثی را از وی نقل کردهاند.[۵۸] روایات منقول از اُبی بن کعب از نگاه مسئله، مسائلی مرتبط با فقه، تعبیر و تفسیر، سیره، و زهد و تقوا و اخلاق و رفتار را در برمیگیرد.[۵۹]
کتاب «تعبیر و تفسیر الصحابی الجلیل ابی بن کعب سید القراء» تألیف عبدالجواد خَلَف
درگذشت
اُبی بن کعب در مدینه درگذشت.[۶۰] برای تاریخ وفات وی، سالهای مختلفی را بیان کردهاند، اما به گفته ابنعبدالبر، از تفصیلاکنوننویسان قرن پنجم قمری، درگذشت وی در روزگار خلافت قدمت (یعنی ۱۳-۲۳ق) از سایر بینشها مشهورتر میباشد.[۶۱] در گزارشهای تاریخی سالهای ۱۹، ۲۰، ۲۲، ۳۰ و ۳۲ تحت عنوان سال وفات وی نام برده میباشد.[۶۲] مبنی بر این نقل که درگذشت وی بعداز روزگار عُمَر باشد، اورده شده نماز میت اورا عثمان خوانده میباشد.[۶۳]
تکنگاری
عبدالجواد خَلَف، در کتابی با تیتر «تعبیر و تفسیرُ الصحابیّ الجَلیل اُبَیّ بن کَعب سَیّد القُرّاء» آحاد احادیث بیان شده از اُبی در مسئله تعبیروتفسیر قرآن را عدهآوری نموده است.[۶۴] مولف در نصیب ابتدا از این کتاب معاشطومار اُبی و در قسمت دوم آراء تفسیری اورا ذکر مینماید.[۶۵] این کتاب را انتشارات دار البیان قاهره، در سال ۲۰۰۱م در ۲۱۴ ورقه منتشر نموده است.[۶۶]
آدرس مسجد قبا مشهد و راهنمای مراجعه به این مسجد