?????? ???? ???? ??? ????

زمان سوم
در دو قرن یازدهم و دوازدهم عللی به عنوان مثال روی شغل وارد شدن صفویان و جو علمی حکم کننده بر حرمین شریفین، دست به دست هم اعطا کرد تا مدرسه اخباری اشاعه یابد و مدرسه اصولی را ذیل الشعاع مسجد قبا مشهد قرار دهد.[۵]

از علمای قرن یازدهم هجری در حوزه کربلا روضه خوان ملا محمدکاظم طالقانی قزوینی میباشد. بعد از سقوط اصفهان در سال ۱۱۳۵ق و از هم پاشیدن دولت صفویان به دست گروهی از افاغنه سفر علما و مجتهدین به کربلا فزونی یافت و بعدازظهر طلایی حوزه کربلا استارت شوید. سید نصرالله حائری دارای اسم و رسم به استاد الطف از علمای این عصر است. اجازات اکثر علمای قرن دوازده و سیزده بدون واسطه یا این که بی واسطه به وی منتهی آدرس مسجد قبا مشهد میشود.[۶]

بعد از سقوط اصفهان و آغاز نا امنی در کشور ایران، علما به حوزه کربلا روان شدند، مدرسه کربلا، اصولی بود البته مشرب اکثر مهاجران اهل ایران اخباری بود به همین خیال و خاطر حوزه کربلا به دو شاخه اخباری با رهبری روحانی یوسف بحرانی و اصولی با رهبری وحید بهبهانی تقسیم شوید. در غایت مدرسه اصولیان به رهبری وحید بهبهانی غالب شد. وی شاگردان متعددی تربیت کرد و آن‌ها را به بقیه منطقههای علمی شیعه گسیل داشت تا مدرسه اصولی اورا سرایت کردن دهند. بعداز وفات وحید بهبهانی سر کردگی حوزه کربلا به ذمه فرزندش، سید محمد مهدی بحرالعلوم و میرزا مهدی شهرستانی زمین خورد.[۷] در طول سید محمد مهدی بحرالعلوم مرکزیت درس دادن از کربلا به نجف رزرو مسجد قبا مشهد منتقل شوید.[۸]

بعد از فرزند وحید بهبهانی، سید محمد مهدی بحرالعلوم و میرزا مهدی شهرستانی کرسی درس دادن منحصربه‌فرد به سیدعلی طباطبائی شد. بعداز وفات سیدعلی طباطبائی مرجعیت به فرزندش سید محمد مجاهد رسید.[۹] با مسافرت سید محمد مجاهد به جمهوری اسلامی ایران و کمپانی در نبرد جمهوری اسلامی ایران و روس حوزه درسش تعطیل شد و در پی آن از رونق حوزه علمیه کربلا شماره تلفن مسجد قبا مشهد کاسته شد.[۱۰]

بعد از وفات سید محمد مجاهد مرجعیت منحصراً به شریف العلماء مازندرانی رسید. پس از وفات شریف العلماء در سال ۱۲۴۶ق، زعامت حوزه کربلا به شاگردش سید ابراهیم قزوینی رسید و بعد از وی مرجعیت به محمدصالح برغانی حائری منتهی شوید. پس از وفات برغانی محمدحسین فاضل اردکانی زعیم حوزه کربلا بود. بعداز وی سر گروهی حوزه به زین العابدین مازندرانی حائری منتهی شوید. بعد زعامت حوزه کربلا به معلم الطف علینقی برغانی حائری رسید.[۱۱]

عصر چهارم
زمان چهارم از قرن سیزدهم هجری آغاز می شود و تا بعدازظهر حاضر ادامه داراست. این زمان از حوزه علمیه کربلا با مسافرت میرزا محمد تقی شیرازی آغاز شد. محمد تقی شیرازی در حوزه علمیه کربلا فتوای معروف خویش علیه استعمار را صادر کرد.[۱۲]

معماری مدرسه ها علمیه
مدرسه های فقاهتی کربلا، دارنده خصوصیت‌های معماری خاصّی میباشند که با هدفی که برای آن تشکیل‌شده‌اند، هماهنگی دارا هستند. همینطور طرّاحی آن ها آرم دهنده نوعی مدل دارای شهرت معماری در عراق میباشد که به علّت نسبتش به شهر حیره که مجاورت کوفه میباشد، «مدل حیری» نامیده میشود. در نقشه این مدل، صحن (ایوان رو گشوده یا این که فضای گشوده داخلی) رده ویّل را داراست. آن گاه تراس‌های سقف‌دار و روباز، اتاق ها، نمازخانه، راهروها و درهای ورودی در مکانی که همگی خدمت‌های ساختمان رو به آن میباشند، قرار می گیرند.[مستلزم منبع]

در میانه تراس، اکثر اوقات حوضی با فواره آب جای دارد که بیشتر برای وضو به چنگ آوردن از آن به کار گیری می‌گردد و گاهی یک یا این که تعدادی، درخت نیز چشم می‌گردد. نمای بیرونی فقط دربرگیرنده درهای ورودی می‌گردد که گاهی پنجره‌هایی نیز در آن وجود دارااست. در نمای بیرونی برخی مدرسه های شرعی و روی سطح مشخصی از دیوارها، صورت‌های دکوری از خشت چشم می گردد که ظاهری قشنگ و جذاب به‌این ساختمان‌ها داده میباشد. در تشکیل داد مدرسه های فقهی کربلا از طابوق (خشت والا) و گچ مستعمل میباشد. این مدرسه های از درون، با سرامیک رنگی و گچ که بین آن‌ها نوشته‌هایی از آیه‌ها قرآن دیده میشود، زینت داده گردیده‌اند، هم اینگونه با مواد دکوری مختلف چوبی که پنجره‌ها و آشپزخانه‌ها را با شیشه‌های رنگی خوشگل می‌پوشانند.[۱۳]

مدرسه ها علمیه کربلا
مکتب‌های اسلامی با روی شغل وارد شدن آل بویه در کشور‌ایران و عراق، تأسیس شدند. در‌این مدرسه ها در تک تک شهرهای پایین سلطه آن ها به خصوص در شهرهای شیعه نشین، فقه امام جعفر درستگو(ع) درس دادن می شد. عضد الدوله، از فامیل آل بویه، هنگام دیدار از شهر کربلا و مرمت بنای ضریح امام حسین(ع) در سال ۳۶۹ق (۹۸۰ م)، ویّلین مکتب عراق را در‌این شهر به اسم «عضدیه» تاسیس کرد. این مکتب در کنار مسجد رأس الحسین قرار داشت که آن را عضد الدوله در حوالی باب السدره یکی‌از درهای آستان حسینی، ساخته بود. این مکتب تا مجال زمان صفوی ذیل حفاظت و توجّه بود، امّا پس از فروپاشی دولت صفوی رو به ویرانی بنیان. عاقبت در سال ۱۳۵۴ق (۱۹۳۵ م) به علّت تاسیس خیابانی که آستان حسینی را اشراف میکرد، این مکتب به طور کاملً ویران شد.[مستلزم منبع]

عضد الدوله در سال ۳۷۱ق (۹۸۲ م) مکتب دیگری در شهر کربلا در کنار صحن خرد سازه کرد و این صحن خرد را نیز از سمت شرق به صحن مدیحه حسینی ضمیمه کرد. این صحن خرد آرامگاه سلاطین آل بویه میباشد. امّا این مکتب و صحن خرد بعد ها از فی مابین رفتند.[۱۴]

آستانه حسینی(ع) و آستان عباس(ع) هر دو از والا‌ترین مدرسه ها علمی کربلا بوده و همه حجره‌های دور و بر این دو صحن تا نصفه نخستین قرن چهاردهم هجری پر از طلاب علم ها فقهی بود و حیاط‌های سرپوشیده نیز تا نصفه دوم قرن چهاردهم هجری محل درس دادن بود. البته بعد ها درس دادن از صحن به مدرسه ها جابجایی یافت.[۱۵]

مشهورترین مکتب‌های علمی شرعی شهر کربلا از این قرارند:

ستون اسم مکتب توضیحات
۱ مکتب سردار حسن خان این مکتب را سردار حسن خان قزوینی در سال ۱۱۸۰ق (۱۷۶۷ م) سازه کرد و در سمت شمال شرقی آستان حسینی واقع شد‌ه‌است. در جریان تخریب راس شهر به وسیله دستگاه‌های دولتی، مکتب سردار حسن خان نابود شد.
۲ مکتب سید مجاهد این مکتب در بازار تبارک التجار در اطراف آرامگاه مؤسس آن، سید محمد مجاهد طباطبایی، قراردارد. این مکتب در سال ۱۲۷۰ق (۱۸۵۴ م) تاسیس شد و در سال (۱۹۸۰ م)، به جهت تاسیس خیابان المشاه که دو نوحه (آستان) را به هم متّصل می کرد، از این دربین رفت.
۳ مکتب صدر اعظم نوری این مکتب در سمت غرب صحن آستان حسینی قرار می گیرد. روحانی عبدالحسین تهرانی آن را ایجاد کرد و در سال (۱۹۴۸ م) به علّت تاسیس خیابان الحائر که در محدوده آستان حسینی میباشد، ویران شد.
۴ مکتب زینبیه این مکتب در سال ۱۲۷۶ق (۱۸۶۰ م) به وسیله ناصرالدین فرمانروا قاجار و با فعّالیت روحانی عبدالحسین تهرانی ساخته شد. به علّت تشکیل داد خیابان المشاه که آستان حسینی را دربرمی گیرد، مکتب زینبیه در سال ۱۳۶۸ق (۱۹۴۸ م) ویران شد.
۵ مکتب تبارک هندی این مکتب در کوچه الزعفرانی و مجاورت آستان حسینی جای دارد. در اواخر قرن ۱۳ هجری تاسیس شد و از دو طبقه با ۲۲ اتاق ساخته شده میباشد.
۶ مکتب باد کوبه (سوراخ) در سال ۱۲۷۰ق (۱۸۵۴ م)، حاج باد کوبی این مکتب را تأسیس کرد و تولیت آن هم به ذمه روحانی محمد کرباسی بود و در کوچه الداماد که فی مابین دو نوحه قرار داشت. این مکتب در سال (۱۹۸۰ م) به علّت توسعه و گسترش خیابان فی مابین دو آستان، ازبین رفت.
۷ مکتب مقبره سید علی نقی طباطبایی در سال ۱۲۸۹ق (۱۸۷۲ م) این مکتب را سازه بنیان. این مکتب در خیابان امام علی علیه‌السلام در کنار مقبره سید محمّد مجاهد طباطبایی قرار داشت. مکتب بقاع نیز در سال (۱۹۸۰ م)، به جهت تاسیس خیابان دربین دو مقبره، نابود شد.
۸ مکتب سلیمیه این مکتب در کوچه مسجد سید علی نقی طباطبایی جای دارد. بوسیله حاج محمّد سلیم خان شیرازی در سال ۱۲۵۰ق (۱۸۳۴ م) سازه شد. مسئولیت آن به ذمه سید مرتضی طباطبایی بود بعداز فوت وی، نوه‌اش سید محمّد طباطبایی، مسئولیت آن را عهده دار شد، امّا بعداز دستگیری وی در سال (۱۹۹۱ م) به تصرف (نیروهای دولتی) درآمد.
۹ مکتب مهدیه این مکتب در کوچه همسایه دفتر کار اداری مدیریت قوم و قبیله رشدی جای‌دارد. بوسیله روحانی مهدی، پسر روحانی علی بن روضه خوان جعفر کشف کننده الغطاء در سال ۱۲۸۴ق (۱۸۶۷ م) تاسیس شد. مکتب مهدیه بعد ها به تسخیر مقامات نظام سرنگون گردیده (صدام) درآمد.
۱۰ مکتب میرزا مهربان شیرازی این مکتب در محلّه عباسیه شرقی قرار گرفته میباشد و سال ۱۲۸۷ق (۱۸۷۰ م) ساخته شد. سید علی محمّد موسوی شیرازی در سال ۱۳۰۸ق (۱۸۹۱ م) این مکتب را تجدید بنا کرد. پس از ترور روحانی کعبی در سال ۱۳۹۴ق (۱۹۷۴ م) مکتب میرزا مهربان شیرازی پایین سلطه بعثی‌ها قرار گرفت.
۱۱ مکتب خرد هندی این مکتب به اسم مکتب «تاج محل» هم شناخته میشود و در یک کدام از کوچه‌هایی که از بازار التجار به خیابان امام علی علیه‌السلام راه و روش داراست، قرار گرفته میباشد. در سال ۱۳۰۰ق (۱۸۸۲ م) زن هندی فاضلی به اسم تاج محلی این مکتب را تشکیل داد و برای سید علی نقی طباطبایی وقف کرد.
۱۲ مکتب ابن فهد حلّی : این مکتب در سال ۱۳۸۵ق (۱۹۶۵ م) تأسیس شد. در خیابان باب القبله یا این که خیابان ابو الفهد قرار ارد. مکتب ابن فهد حلّی، دوبار مرمت گردیده و واپسین نوسازی آن، به فرمان سید محسن طباطبایی حکیم انجام شده میباشد.
۱۳ مکتب بروجردی این مکتب در خیابان المخیم واقع گردیده است. سید حسین بروجردی فرمان تشکیل داد این مکتب را اعطا کرد امّا این شغل در دوران وی به اتمام نرسید و سید عبدالهادی شیرازی، در سال ۱۳۸۱ق (۱۹۶۱ م) آن را کامل شدن کرد. تولیت آن نیز برعهده روضه خوان نصرالله خلخالی بود که وزارت اوقاف عراق در سال ۱۳۹۵ق (۱۹۷۵ م) آن را تصاحب کرد.
۱۴ مکتب شریف العلما این مکتب در یکی‌از فرعی‌های خیابان باب القبله واقع شد‌ه‌است. این مکتب به فرمان سید محسن طباطبایی برای وقف و اهدا به طلاب علم ها فقهی ساخته شد. در سال ۱۴۰۳ق (۱۹۸۳ م) بعثی‌ها آن را تصرف کردند.
۱۵ مکتب امام باقر این مکتب در محلّه باب الخان، در اطراف میدان الفسحه واقع شد‌ه‌است. سید عمادالدین محمّد باقر بحرانی آن را در سال ۱۳۸۱ق (۱۹۶۱ م) سازه کرد. این مکتب بعداز دستگیری مؤسس آن در سال ۱۳۹۵ق (۱۹۷۵ م)، به اشغال بعثی‌ها درآمد.
۱۶ مکتب حسنیه این مکتب در مسافت ۳۰ متری شمال آستان عباسی قرار گرفته میباشد. در زمینی به مساحت ۴۰۰ متر تاسیس گردیده و مشمول ۲۸ اتاق می شود که برای سکونت طلاب علم ها شرعی میباشد. این مکتب در سال ۱۴۱۱ق (۱۹۹۱ م) بعداز این که به تصاحب وزارت اوقاف درآمد، تخریب شد.
۱۷ مکتب مازندرانی این مکتب در محلّه المخیم واقع گردیده‌است. روضه خوان محمّد مهدی مازندرانی آن را تأسیس کرد. پس از سفر مدیران و ناظران این مکتب در سال ۱۳۸۰ق (۱۹۶۰ م) حکومت آن را به اشغال خویش درآورد.
۱۸ مکتب خوئی سیدابوالقاسم خوئی، آن را در سال ۱۳۹۵ق (۱۹۷۵ م) تأسیس کرد که بعداز وفات وی در سال ۱۴۱۳ق (۱۹۹۲ م) به تصرف بعثی‌ها درآمد.
۱۹ مکتب خطیب این مکتب در محلّه المخیم قراردارد، بوسیله روحانی محمّد خطیب در سال ۱۳۵۷ق (۱۹۳۷ م) ساخته شد.
۲۰ مدرسه ابتدایی امام راست گو(ع) این مکتب در محل منزل سید حسن قمی تاسیس شد. بعداز تجدید بنای آن در عصر سید حسین بروجردی، به مکتب‌ای شرعی تغییر و تحول یافت و پس از درگذشت آیت الله بروجردی، تولیت آن به سید عبدالهادی شیرازی امانت شد. این مکتب در سال ۱۴۱۱ق (۱۹۹۱ م) بخاطر تعریض خیابان القبله تخریب شد.
۲۱ متوسطه امام راستگو(ع) این مکتب در کنار خیابان سابق که به بغداد منتهی می شود و مقابل رودخانه حسینی قراردارد. سید محمد شیرازی، با گروهی از علما آن را در سال ۱۳۸۵ق (۱۹۶۵م) تاسیس کرد.
۲۲ مکتب ویّل حافظان قرآن سید مهدی شیرازی، پیش از وفاتش در سال ۱۳۸۰ق (۱۹۷۰ م) آن را تأسیس کرد. این مکتب مجاورت حسینیه تهرانی جای دارد.[۱۶]

زمان سوم
در دو قرن یازدهم و دوازدهم عللی به عنوان مثال روی شغل وارد شدن صفویان و جو علمی حکم کننده بر حرمین شریفین، دست به دست هم اعطا کرد تا مدرسه اخباری اشاعه یابد و مدرسه اصولی را ذیل الشعاع مسجد قبا مشهد قرار دهد.[۵]

از علمای قرن یازدهم هجری در حوزه کربلا روضه خوان ملا محمدکاظم طالقانی قزوینی میباشد. بعد از سقوط اصفهان در سال ۱۱۳۵ق و از هم پاشیدن دولت صفویان به دست گروهی از افاغنه سفر علما و مجتهدین به کربلا فزونی یافت و بعدازظهر طلایی حوزه کربلا استارت شوید. سید نصرالله حائری دارای اسم و رسم به استاد الطف از علمای این عصر است. اجازات اکثر علمای قرن دوازده و سیزده بدون واسطه یا این که بی واسطه به وی منتهی آدرس مسجد قبا مشهد میشود.[۶]

بعد از سقوط اصفهان و آغاز نا امنی در کشور ایران، علما به حوزه کربلا روان شدند، مدرسه کربلا، اصولی بود البته مشرب اکثر مهاجران اهل ایران اخباری بود به همین خیال و خاطر حوزه کربلا به دو شاخه اخباری با رهبری روحانی یوسف بحرانی و اصولی با رهبری وحید بهبهانی تقسیم شوید. در غایت مدرسه اصولیان به رهبری وحید بهبهانی غالب شد. وی شاگردان متعددی تربیت کرد و آن‌ها را به بقیه منطقههای علمی شیعه گسیل داشت تا مدرسه اصولی اورا سرایت کردن دهند. بعداز وفات وحید بهبهانی سر کردگی حوزه کربلا به ذمه فرزندش، سید محمد مهدی بحرالعلوم و میرزا مهدی شهرستانی زمین خورد.[۷] در طول سید محمد مهدی بحرالعلوم مرکزیت درس دادن از کربلا به نجف رزرو مسجد قبا مشهد منتقل شوید.[۸]

بعد از فرزند وحید بهبهانی، سید محمد مهدی بحرالعلوم و میرزا مهدی شهرستانی کرسی درس دادن منحصربه‌فرد به سیدعلی طباطبائی شد. بعداز وفات سیدعلی طباطبائی مرجعیت به فرزندش سید محمد مجاهد رسید.[۹] با مسافرت سید محمد مجاهد به جمهوری اسلامی ایران و کمپانی در نبرد جمهوری اسلامی ایران و روس حوزه درسش تعطیل شد و در پی آن از رونق حوزه علمیه کربلا شماره تلفن مسجد قبا مشهد کاسته شد.[۱۰]

بعد از وفات سید محمد مجاهد مرجعیت منحصراً به شریف العلماء مازندرانی رسید. پس از وفات شریف العلماء در سال ۱۲۴۶ق، زعامت حوزه کربلا به شاگردش سید ابراهیم قزوینی رسید و بعد از وی مرجعیت به محمدصالح برغانی حائری منتهی شوید. پس از وفات برغانی محمدحسین فاضل اردکانی زعیم حوزه کربلا بود. بعداز وی سر گروهی حوزه به زین العابدین مازندرانی حائری منتهی شوید. بعد زعامت حوزه کربلا به معلم الطف علینقی برغانی حائری رسید.[۱۱]

عصر چهارم
زمان چهارم از قرن سیزدهم هجری آغاز می شود و تا بعدازظهر حاضر ادامه داراست. این زمان از حوزه علمیه کربلا با مسافرت میرزا محمد تقی شیرازی آغاز شد. محمد تقی شیرازی در حوزه علمیه کربلا فتوای معروف خویش علیه استعمار را صادر کرد.[۱۲]

معماری مدرسه ها علمیه
مدرسه های فقاهتی کربلا، دارنده خصوصیت‌های معماری خاصّی میباشند که با هدفی که برای آن تشکیل‌شده‌اند، هماهنگی دارا هستند. همینطور طرّاحی آن ها آرم دهنده نوعی مدل دارای شهرت معماری در عراق میباشد که به علّت نسبتش به شهر حیره که مجاورت کوفه میباشد، «مدل حیری» نامیده میشود. در نقشه این مدل، صحن (ایوان رو گشوده یا این که فضای گشوده داخلی) رده ویّل را داراست. آن گاه تراس‌های سقف‌دار و روباز، اتاق ها، نمازخانه، راهروها و درهای ورودی در مکانی که همگی خدمت‌های ساختمان رو به آن میباشند، قرار می گیرند.[مستلزم منبع]

در میانه تراس، اکثر اوقات حوضی با فواره آب جای دارد که بیشتر برای وضو به چنگ آوردن از آن به کار گیری می‌گردد و گاهی یک یا این که تعدادی، درخت نیز چشم می‌گردد. نمای بیرونی فقط دربرگیرنده درهای ورودی می‌گردد که گاهی پنجره‌هایی نیز در آن وجود دارااست. در نمای بیرونی برخی مدرسه های شرعی و روی سطح مشخصی از دیوارها، صورت‌های دکوری از خشت چشم می گردد که ظاهری قشنگ و جذاب به‌این ساختمان‌ها داده میباشد. در تشکیل داد مدرسه های فقهی کربلا از طابوق (خشت والا) و گچ مستعمل میباشد. این مدرسه های از درون، با سرامیک رنگی و گچ که بین آن‌ها نوشته‌هایی از آیه‌ها قرآن دیده میشود، زینت داده گردیده‌اند، هم اینگونه با مواد دکوری مختلف چوبی که پنجره‌ها و آشپزخانه‌ها را با شیشه‌های رنگی خوشگل می‌پوشانند.[۱۳]

مدرسه ها علمیه کربلا
مکتب‌های اسلامی با روی شغل وارد شدن آل بویه در کشور‌ایران و عراق، تأسیس شدند. در‌این مدرسه ها در تک تک شهرهای پایین سلطه آن ها به خصوص در شهرهای شیعه نشین، فقه امام جعفر درستگو(ع) درس دادن می شد. عضد الدوله، از فامیل آل بویه، هنگام دیدار از شهر کربلا و مرمت بنای ضریح امام حسین(ع) در سال ۳۶۹ق (۹۸۰ م)، ویّلین مکتب عراق را در‌این شهر به اسم «عضدیه» تاسیس کرد. این مکتب در کنار مسجد رأس الحسین قرار داشت که آن را عضد الدوله در حوالی باب السدره یکی‌از درهای آستان حسینی، ساخته بود. این مکتب تا مجال زمان صفوی ذیل حفاظت و توجّه بود، امّا پس از فروپاشی دولت صفوی رو به ویرانی بنیان. عاقبت در سال ۱۳۵۴ق (۱۹۳۵ م) به علّت تاسیس خیابانی که آستان حسینی را اشراف میکرد، این مکتب به طور کاملً ویران شد.[مستلزم منبع]

عضد الدوله در سال ۳۷۱ق (۹۸۲ م) مکتب دیگری در شهر کربلا در کنار صحن خرد سازه کرد و این صحن خرد را نیز از سمت شرق به صحن مدیحه حسینی ضمیمه کرد. این صحن خرد آرامگاه سلاطین آل بویه میباشد. امّا این مکتب و صحن خرد بعد ها از فی مابین رفتند.[۱۴]

آستانه حسینی(ع) و آستان عباس(ع) هر دو از والا‌ترین مدرسه ها علمی کربلا بوده و همه حجره‌های دور و بر این دو صحن تا نصفه نخستین قرن چهاردهم هجری پر از طلاب علم ها فقهی بود و حیاط‌های سرپوشیده نیز تا نصفه دوم قرن چهاردهم هجری محل درس دادن بود. البته بعد ها درس دادن از صحن به مدرسه ها جابجایی یافت.[۱۵]

مشهورترین مکتب‌های علمی شرعی شهر کربلا از این قرارند:

ستون اسم مکتب توضیحات
۱ مکتب سردار حسن خان این مکتب را سردار حسن خان قزوینی در سال ۱۱۸۰ق (۱۷۶۷ م) سازه کرد و در سمت شمال شرقی آستان حسینی واقع شد‌ه‌است. در جریان تخریب راس شهر به وسیله دستگاه‌های دولتی، مکتب سردار حسن خان نابود شد.
۲ مکتب سید مجاهد این مکتب در بازار تبارک التجار در اطراف آرامگاه مؤسس آن، سید محمد مجاهد طباطبایی، قراردارد. این مکتب در سال ۱۲۷۰ق (۱۸۵۴ م) تاسیس شد و در سال (۱۹۸۰ م)، به جهت تاسیس خیابان المشاه که دو نوحه (آستان) را به هم متّصل می کرد، از این دربین رفت.
۳ مکتب صدر اعظم نوری این مکتب در سمت غرب صحن آستان حسینی قرار می گیرد. روحانی عبدالحسین تهرانی آن را ایجاد کرد و در سال (۱۹۴۸ م) به علّت تاسیس خیابان الحائر که در محدوده آستان حسینی میباشد، ویران شد.
۴ مکتب زینبیه این مکتب در سال ۱۲۷۶ق (۱۸۶۰ م) به وسیله ناصرالدین فرمانروا قاجار و با فعّالیت روحانی عبدالحسین تهرانی ساخته شد. به علّت تشکیل داد خیابان المشاه که آستان حسینی را دربرمی گیرد، مکتب زینبیه در سال ۱۳۶۸ق (۱۹۴۸ م) ویران شد.
۵ مکتب تبارک هندی این مکتب در کوچه الزعفرانی و مجاورت آستان حسینی جای دارد. در اواخر قرن ۱۳ هجری تاسیس شد و از دو طبقه با ۲۲ اتاق ساخته شده میباشد.
۶ مکتب باد کوبه (سوراخ) در سال ۱۲۷۰ق (۱۸۵۴ م)، حاج باد کوبی این مکتب را تأسیس کرد و تولیت آن هم به ذمه روحانی محمد کرباسی بود و در کوچه الداماد که فی مابین دو نوحه قرار داشت. این مکتب در سال (۱۹۸۰ م) به علّت توسعه و گسترش خیابان فی مابین دو آستان، ازبین رفت.
۷ مکتب مقبره سید علی نقی طباطبایی در سال ۱۲۸۹ق (۱۸۷۲ م) این مکتب را سازه بنیان. این مکتب در خیابان امام علی علیه‌السلام در کنار مقبره سید محمّد مجاهد طباطبایی قرار داشت. مکتب بقاع نیز در سال (۱۹۸۰ م)، به جهت تاسیس خیابان دربین دو مقبره، نابود شد.
۸ مکتب سلیمیه این مکتب در کوچه مسجد سید علی نقی طباطبایی جای دارد. بوسیله حاج محمّد سلیم خان شیرازی در سال ۱۲۵۰ق (۱۸۳۴ م) سازه شد. مسئولیت آن به ذمه سید مرتضی طباطبایی بود بعداز فوت وی، نوه‌اش سید محمّد طباطبایی، مسئولیت آن را عهده دار شد، امّا بعداز دستگیری وی در سال (۱۹۹۱ م) به تصرف (نیروهای دولتی) درآمد.
۹ مکتب مهدیه این مکتب در کوچه همسایه دفتر کار اداری مدیریت قوم و قبیله رشدی جای‌دارد. بوسیله روحانی مهدی، پسر روحانی علی بن روضه خوان جعفر کشف کننده الغطاء در سال ۱۲۸۴ق (۱۸۶۷ م) تاسیس شد. مکتب مهدیه بعد ها به تسخیر مقامات نظام سرنگون گردیده (صدام) درآمد.
۱۰ مکتب میرزا مهربان شیرازی این مکتب در محلّه عباسیه شرقی قرار گرفته میباشد و سال ۱۲۸۷ق (۱۸۷۰ م) ساخته شد. سید علی محمّد موسوی شیرازی در سال ۱۳۰۸ق (۱۸۹۱ م) این مکتب را تجدید بنا کرد. پس از ترور روحانی کعبی در سال ۱۳۹۴ق (۱۹۷۴ م) مکتب میرزا مهربان شیرازی پایین سلطه بعثی‌ها قرار گرفت.
۱۱ مکتب خرد هندی این مکتب به اسم مکتب «تاج محل» هم شناخته میشود و در یک کدام از کوچه‌هایی که از بازار التجار به خیابان امام علی علیه‌السلام راه و روش داراست، قرار گرفته میباشد. در سال ۱۳۰۰ق (۱۸۸۲ م) زن هندی فاضلی به اسم تاج محلی این مکتب را تشکیل داد و برای سید علی نقی طباطبایی وقف کرد.
۱۲ مکتب ابن فهد حلّی : این مکتب در سال ۱۳۸۵ق (۱۹۶۵ م) تأسیس شد. در خیابان باب القبله یا این که خیابان ابو الفهد قرار ارد. مکتب ابن فهد حلّی، دوبار مرمت گردیده و واپسین نوسازی آن، به فرمان سید محسن طباطبایی حکیم انجام شده میباشد.
۱۳ مکتب بروجردی این مکتب در خیابان المخیم واقع گردیده است. سید حسین بروجردی فرمان تشکیل داد این مکتب را اعطا کرد امّا این شغل در دوران وی به اتمام نرسید و سید عبدالهادی شیرازی، در سال ۱۳۸۱ق (۱۹۶۱ م) آن را کامل شدن کرد. تولیت آن نیز برعهده روضه خوان نصرالله خلخالی بود که وزارت اوقاف عراق در سال ۱۳۹۵ق (۱۹۷۵ م) آن را تصاحب کرد.
۱۴ مکتب شریف العلما این مکتب در یکی‌از فرعی‌های خیابان باب القبله واقع شد‌ه‌است. این مکتب به فرمان سید محسن طباطبایی برای وقف و اهدا به طلاب علم ها فقهی ساخته شد. در سال ۱۴۰۳ق (۱۹۸۳ م) بعثی‌ها آن را تصرف کردند.
۱۵ مکتب امام باقر این مکتب در محلّه باب الخان، در اطراف میدان الفسحه واقع شد‌ه‌است. سید عمادالدین محمّد باقر بحرانی آن را در سال ۱۳۸۱ق (۱۹۶۱ م) سازه کرد. این مکتب بعداز دستگیری مؤسس آن در سال ۱۳۹۵ق (۱۹۷۵ م)، به اشغال بعثی‌ها درآمد.
۱۶ مکتب حسنیه این مکتب در مسافت ۳۰ متری شمال آستان عباسی قرار گرفته میباشد. در زمینی به مساحت ۴۰۰ متر تاسیس گردیده و مشمول ۲۸ اتاق می شود که برای سکونت طلاب علم ها شرعی میباشد. این مکتب در سال ۱۴۱۱ق (۱۹۹۱ م) بعداز این که به تصاحب وزارت اوقاف درآمد، تخریب شد.
۱۷ مکتب مازندرانی این مکتب در محلّه المخیم واقع گردیده‌است. روضه خوان محمّد مهدی مازندرانی آن را تأسیس کرد. پس از سفر مدیران و ناظران این مکتب در سال ۱۳۸۰ق (۱۹۶۰ م) حکومت آن را به اشغال خویش درآورد.
۱۸ مکتب خوئی سیدابوالقاسم خوئی، آن را در سال ۱۳۹۵ق (۱۹۷۵ م) تأسیس کرد که بعداز وفات وی در سال ۱۴۱۳ق (۱۹۹۲ م) به تصرف بعثی‌ها درآمد.
۱۹ مکتب خطیب این مکتب در محلّه المخیم قراردارد، بوسیله روحانی محمّد خطیب در سال ۱۳۵۷ق (۱۹۳۷ م) ساخته شد.
۲۰ مدرسه ابتدایی امام راست گو(ع) این مکتب در محل منزل سید حسن قمی تاسیس شد. بعداز تجدید بنای آن در عصر سید حسین بروجردی، به مکتب‌ای شرعی تغییر و تحول یافت و پس از درگذشت آیت الله بروجردی، تولیت آن به سید عبدالهادی شیرازی امانت شد. این مکتب در سال ۱۴۱۱ق (۱۹۹۱ م) بخاطر تعریض خیابان القبله تخریب شد.
۲۱ متوسطه امام راستگو(ع) این مکتب در کنار خیابان سابق که به بغداد منتهی می شود و مقابل رودخانه حسینی قراردارد. سید محمد شیرازی، با گروهی از علما آن را در سال ۱۳۸۵ق (۱۹۶۵م) تاسیس کرد.
۲۲ مکتب ویّل حافظان قرآن سید مهدی شیرازی، پیش از وفاتش در سال ۱۳۸۰ق (۱۹۷۰ م) آن را تأسیس کرد. این مکتب مجاورت حسینیه تهرانی جای دارد.[۱۶]