?????? ???? ???? ??? ????

میدان خان در اوایل قرن ۱۲ به امر حکم مسجد قبا مشهد دهنده شهر، محمد تقی خان در عصر قاجار، در اواسط اساس شرقی غربی واقع در میان توکل امیر چخماق و پاد شاه طهماسب ساخته شد.

دست اندرکاران و موادسازنده نام و نشان قسمت در پیاده سازی میدان خان
اجزا و موادسازنده معماری
در ارکان معماری مو جود در میدان خان، وحدت شکلی و پیوستگی وجود دارااست و مصالح به شغل رفته در آن، بوم آورد و هماهنگ با اقلیم شهر یزد میباشد که به کارگیری از این نوع مصالح اثر بسزایی در تولید تصویر خیالی به و یادماندنی از فضاهای شهری یزد اینجانب گزاره میدان خان در ذهن بازدیدکنندگان از این فضاها داشته میباشد.
یکی‌از مهم‌ترین اجزا معماری آدرس مسجد قبا مشهد جان دار در میدان خان، جداره های آن میباشد. جداره های جان دار در میدان از اصالت و قیمت تاریخی برخوردارند. جداره های تشکیل دهنده ی میدان خان یکی کارداران ساخت‌و‌ساز کنندهی تصورات خیالی می باشند. این جداره ها که از تکرار قوس های بی آلایش به وجود آمده اند، ریتمی را در فضای میدان ساخت‌و‌ساز کرده اند. لذا این تشخص جداره ها میان بافتهای همجوار به نوعی تداعی نام‌و‌نشان در میدان خان را دارااست.

دسترسی ها و ورودی ها
این میدان دارنده شش دسترسی از راسته بازارهای متفاوت میباشد، گرچه دسترسی مهم آن از بازار قیصریه و مقابل ورودی مکتب ی خان بوده رزرو مسجد قبا مشهد میباشد.

تعدد دسترسی ها به میدان، باعث زنده نگهداشتن و محافظت عملکرد آن گردیده است. ورودی های میدان خان، قابلیت به کار گیری به طور همزمان از میدان را برای پیاده ها و سواره ها مهیا می نماید. برخی از بخش های میدان، صرفا به اشخاص پیاده تخصیص دارااست. از آن‌جا که ساخت و ساز امکان پیاده روی در فضاهای شهری میتواند به تقویت نام‌و‌نشان جمعی در‌این فضاها بپردازد، لذا می اقتدار بیان کرد میدان خان از این جهت نیز بستر ساز نام‌ و‌ شماره تلفن مسجد قبا مشهد نشان جمعی میباشد.

کاروانسرای حاج صفرخان در مرکـز مسجد قبا مشهد شـهر همـدان و در بافت تاریخی، سنتی، فرهنگی شهر واقـع شـده اسـت.

این بنا یک کدام از کاروانسراهای ایران به مسـاحت ۴۰۰۰ متـر مربع، دارای ۱۶۵ بـاب حجـره هست. کاروانسـرای حاج صفرخان همدان بـه شـماره ی ۲۰۸۸، مورخه ی ۱۳۷۷/۵/۱۱ بـه ثبـت آثـار تاریخـی رسیده اسـت. ایـن بـنـا از دو سـمت محـدود بـه راسـته های ارتباطی آدرس مسجد قبا مشهد و از دوسـوی دیگر، محـدود بـه بناهـای مجـاور میباشـد و در کنار مجموعـه ای از کاروانسراهای دیگـر قـرار گرفتـه اسـت.

بـا توجـه بـه فـرم کـلـی کاروانسرای حاج صفرخان و شـواهد موجـود بـنـا، ایـن کاروانسرا در اواخـر عصر قاجار ساخته شـده اسـت، ولـی سـال دقیقـی رزرو مسجد قبا مشهد بـرای آن نمی تـوان معلوم نمـود؛ زیـرا فـاقـد هرگونـه کتیبـه و مـدارک مکتـوب اسـت. بـا اسـتناد بـه نقل قـول سـاكنين فعلـی و تجـار مـحـل، «حـاج صـفـر خـان» نـام بـانـی ایـن بنـا می باشـد. سـند مالکیـت کاروانسـرای حاج صفرخان هـم مانـد کاروانسراهای گلشـن و میرزاکاظـم بـه صـورت شماره تلفن مسجد قبا مشهد خرده صاحب و مالک اسـت.

معماری این بنای تاریخی مشهد مسجد قبا مشهد مانند بقیه بناهای معماری اهل ایران یک معماری درونگراست.

یک تراس گرانقدر در قسمت بیرونی کاروانسرا پیاده سازی شد‌ه‌است که پیرامون آن حجره ها و غرفه های تجاری جای شغل کسبه بازار میباشد.

ایوان کوچکتر در ضلع شرقی سرای تاریخی عزیزالله اف تاسیس شده است که در واقعیت نصیب سری کاروانسرا را تعریف‌و‌تمجید نموده است یا این که به نوعی اندرونی سازه را صورت می‌دهد و با در کوچکی به گذرگاه همسایه روش پیدا می نماید.

در معماری آدرس مسجد قبا مشهد کاروانسرای عزیزالله اف در گذر مجال تغییرات چندانی صورت نداده میباشد به جز تعدادی الحاق مازاد در نصیب داخلی سازه که‌این الحاقات تغییرات کلی در معماری اساسی کاروانسرا ساخت و ساز نکرده میباشد.

این بنای تاریخی در سه طبقه ایجاد شده است که به انگیزه زیر بودن سطح سرای عزیزالله اف از سطح کوچه، نمای بیرونی این ساختمان دو طبقه به لحاظ میرسد و طبقات اولیه و دوم نسبت رزرو مسجد قبا مشهد به طبقه همکف پاره ای عقب نشینی دارا‌هستند.

از سایر خصوصیت های این بنای تاریخی بالکن های تشکیل شده در چهار وجه این کاروانسراست که کلیه این بالکن ها مشرف به تراس مرکزی یا این که به عبارتی قسمت بیرونی کاروانسرای عزیزالله اف میباشد که همگی این بالکن ها در چهارگوشه ساختمان بوسیله راه شماره تلفن مسجد قبا مشهد و روش پله به یکدیگر خط مش دارا‌هستند

مدل رازی در معماری چهار‌مین روش مسجد قبا مشهد میباشد. که همگی خصوصیت های عالی مدل های پیشین از معماری را به شایسته ترین شکل دارا میباشد. نحوه رازی در معماری اهل ایران تأثیر پذیری از مدل پارسی و شکوه مدل پارتی و توجه مدل خراسانی را داراست.

شروع مدل رازی معماری اهل ایران هر یک سری مرتبط با شمال کشور ایران میباشد ، البته در ری ترویج می‌یابد و شایسته ترین اثر ها در آنجا ساخته می‌گردد. شهر ری با « سر » محل پرورش و ترقی طرز رازی میباشد. در‌این زمان، بنابر نوشته مورخان و سیاحان، ری شهر بسیار آبادی آدرس مسجد قبا مشهد بوده و آنطور که می‌گویند، این شهر دارنده شش هزار مکتب و چهارصد خزینه و هفتصد مناره بوده میباشد.

این ارقام ، دلالت بر بزرگی و عظمت این شهر دارااست و به این دلیل‌که ری پیشین و پس از سلاجقه آیتم تاخت و تاز و تخریب و غارت قرار گرفته به ویژه مجال مغول و تیمور ، لذا اکثری از اثر ها ارزنده طرز خراسانی و رازی به دست مهاجمان غارتگر تخریب و ویران گردیده است. مدل رازی رزرو مسجد قبا مشهد در معماری از فرصت آل زیار، استارت و در حین های آل بویه ، سلجوقیان و اتابکان و خوارزمشاهیان تا فرصت حمله مغول ادامه داشته میباشد. همان طور که پیش از این اشاره شد، زیرا هر طرز تازه متأثر از راه‌های قبل میباشد. لذا نخست، مدل رازی در معماری برخی از بناها مانند گور امیر اسماعیل سامانی و مزار و مناره ارسلان جاذب در ۳۷ کیلومتری مشهد ( گنبد منزل ای دواشکوبه ( دو طبقه ) دارااست ) وجه مشترکی میان مدل خراسانی و رازی دارا‌هستند.

نقط ی اوج شکوفائی و ترقی مدل رازی در معماری سنتی کشور ایران در عهدوپیمان سلجوقیان میباشد. معماری سلجوقی نیرومند و اکانت گردیده و دارنده ساختاری شماره تلفن مسجد قبا مشهد غامض بود و این تمامی اتفاقی خلا مگر تجلی یک دگرگونی شگرف که در اواخر قرن چهارم با سامانیان استارت شد.

بنای مکتب 4 ایوانی و در 2 طبقه مسجد قبا مشهد تشکیل‌شده و پلان مهم این شرکت به صورت مستطیل تاسیس شده است که به دور تا به دور ساختمان مهم چهار ستون حجره در هر طرف تراس جای‌دارد و نیز رویکرد پله هایی در هر طرف تراس سازه گردیده است ، 2 رویه پله دیگر در دو انتهای ضلع غربی سازه پیاده سازی گردیده است که به طور کلی چهار پلکان در این شرکت جای‌دارد. 104 حجره در نزدیکی ساختمان اساسی برای سکونت طلاب در لحاظ گرفته گردیده‌است که رو به روی هر حجره غرفه ای مشرف به صحن کبیر مکتب وجود دارااست.

• مصالح مستعمل در آدرس مسجد قبا مشهد ایجاد کرد این مکتب کاملا از خشت میباشد.
• در تزیینات این مکتب دیرین از کاشی کاری ، مقرنس کاری های خوشگل که در سردر ورودی تراس ها ، حجره ها و رواق ها مشاهده میشود به نیکی سود کرده اند.
• نمای حیاط غربی طبقه نخستین کاشی هفت رنگ و طبقه دوم کاشی معقلی عمل گردیده‌است و در پیشانی طاق حجره ها در هر 2 طبقه کاشی هفت رنگ قرار گرفته میباشد. در طاق نمای هر طبقه نیز مقرنس گچی معمولی به زیبایی به دیده میاید که‌این رزرو مسجد قبا مشهد قضیه درتراس شرقی نیز قرینه حیاط غربی به چشم می‌خورد.
• در جناح ورودی کتیبه ای جای‌دارد که به امر پاد شاه سلیمان صفوی اسم بانی این مکتب یعنی عباسقلی خان شاملو حک گردیده شماره تلفن مسجد قبا مشهد است.

ساختمان مکتب سلیمانیه مسجد قبا مشهد مشهد بوسیله سلیمان خان قاجار قوانلو در میان سالهای ۱۲۰۰ تا ۱۲۱۱ هجری قمری تأسیس شد و تا سال ۱۲۲۰ تولیت ، اداره ی کارها اجرایی و پی موفقیت فضای مسجد در چنگ او بود، سازه بر لوح سنگی مانده در مکتب قدیم ، در زمان روزگار قاجار ، این مکتب در کمال رونق و شکوفایی و دارنده استادان و طلاب فاضلی بوده میباشد. با درگذشت سلیمان خان قاجار در سال ۱۲۲۰ ، فرزندش محمدقاسـم خـان تولیت مکتب را عهده دار شد و با همت و اهتمام مخصـوص درزمینه رونق مکتب کوشش کرد.

با دقت به نوشته لوح آدرس مسجد قبا مشهد سنگی بعداز فوت محمدقاسم خان، از رونق و آبادانی مکتب سلیمانیه مشهد به شدت کاسته شـد. وضعیتی که تا سال ۱۲۵۷ هجری قمری ، به طور همزمان با بازدید نصرالله خان فرزند محمد قاسم خان قاجار ادامه داشت. او که برای زیارت مرقد مطهر هشتم به مشهد آمده بود، با دیدن حال و روز مکتب به تعمیر و آبادانی مکتب عملکرد گمارد و با تخصیص موقوفات فراوانی به مکتب ، اداره آن را به عهده گرفت.

بعداز نصرالله خان، تولیت مکتب سلیمانیه مشهد برعهده امیر مصطفی خان مشیرالسلطنه قرار گرفت و بعد از آن فرزندش مهندس علیرضا سلیمانی متولی رزرو مسجد قبا مشهد مکتب شد. در عصر تصدی مهندس علیرضا سلیمانی، مرحـوم حـاج میرزا احمد کفایی فرزند آخوند خراسانی به کارها مکتب تسلط داشت و سال ها درین مکتب به عمل علمی و مذهبی پرداخت.

میرزا احمـد کـفـایی با به کارگیری از فضای مکتب سلیمانیه مشهد در اساس گذاری هیئت های مذهبی خراسان نقش به سزایی داشت و بعد از سال ها اختناق در حکومت پهلوی ، اولی مجلس عمـومـی عـزاداری و سینه زنی حضرت سیدالشهدا ( علیه السلام ) در خراسان در‌این مکتب تشکیل شد .بعداز انقلاب نیز ، این موقوفات پایین حیث سازمان اوقاف و کارها خیریه خراسان رضوی بوسیله راءس رئیس شماره تلفن مسجد قبا مشهد حوزه علمیه خراسان اداره میشود.

ورودی
مکتب غیائیه خرگرد دارنده یک ورودی مسجد قبا مشهد مهم با سردری رفیع در اواسط ضلع شمال شرقی میباشد که در قاعده و طول از سطح نما خارج زده و با تزئینات کاشی آبی رنگ و سپید یادآور ذوق تیموری در نماهای پرشکوه میباشد.

سردر ورودی باطن یک هشتی مربع میشود که یک طبقه طول دارااست با طاق کلمبوس کاربندی که مستقیماً به حیاط و دهانه های دو طرف دیگر به هشتی تالارهای گنبددار پشت نمای مکتب غیاثیه خرگرد منتهی می‌شوند.

صحن
جناح اساسی نمای داخلی مکتب آدرس مسجد قبا مشهد غیائیه خرگرد رو به سمت شمال شرق میباشد که جز در شالوده ورودی که به صحن میرسد، باهم ارتباطی ندارند. ضرباهنگ نسبتاً یکنواخت نتایج از حجره ها و ایوانچه های ( پیش فضای حجرات ) شبیه را، تراس گرانقدر و مرتفعی در وسط هر نما می‌شکند. این چهار حیاط، که از کناره نما خارج زده و دو شالوده تقارن طرح را تمجید می نمایند، بر استحکام هندسه طرح صحن میافزاید.

حجرات
مکتب غیائیه خرگرد مثال ای میباشد رزرو مسجد قبا مشهد از این که به چه شکل عملکردهای متفاوت (حجره ها ، معلم ها ، نمازخانه ها) می توانستند به راحتی با یکدیگر تلفیق شوند
شانزده حجره به طور جفت در دو طرف هر تراس، به ایوانچه های کوچکی مجهز گردیده و هر حجره در طبقه نخستین تخصیص به سه عدد پنج فراگیر داشته میباشد
دسترسی به حجره های طبقه بالا (که مساحت کمتری دارا‌هستند) از روش پلکان چهارگوشه سازه و ایوانچه های مرتبط به هم تأمین میگردد.
در کنج ها نیز به نسبت حجرات تبارک تری قرار گرفته که با دقت به صورت، طاق و قانونی بندیشان محل درس و گفت و گو بوده میباشد
نمای فرنگی حجرات مکتب شماره تلفن مسجد قبا مشهد غیائیه خرگرد دارنده جرزهایی میباشد که سوای این که بوسیله خطوط افقی دیگری جدا شوند، ادامه یافته اند.

صحن این مکتب، مربع مستطيل شكل میباشد.
دو فضای پشتی تراس های مسجد قبا مشهد شرقی و غربی مسجد مکتب مروی ، به استاد تخصیص داشته میباشد.
در گوشــۀ شمال غربی این سازه قسمتی برای ســکونت خادم مدرســه تبدیل شــده بود که ابعاد به محلی برای خزینه طلاب بدل گشت.
رویه ارتباطی استاد ها در‌این مسجد مکتب از روش ایوانچه های مقابل آن اســت.
کارکرد فضاهای مسجد و مکتب در عین قرار دریافت کردن در پلانی واحد از یکدیگر جداازهم میباشند.
اجزای فرعی دیگری هم در‌این پلان دیده می شود که تراس ها و کتابخانه مکتب از آن پاراگراف اند.
جلو حیاط جنوبی با در و پنجره های چوبی مسدود گردیده و فضای آن تحت عنوان مسجد کوچکی نیز گزینه به کار گیری قرار میگیرد.
در کناره شمال غربی آدرس مسجد قبا مشهد مسجد مکتب مروی کتابخانه‌ای هم زمان با بنای مکتب تاسیس شده است.
آن چه این جا تحت عنوان حیاط جنوبی پر اسم و رسم میباشد، مسجد تابستانی مروی میباشد که در وقفنامه بیان شده و شاهد مدعی وجود محراب در آن میباشد
در قبل به انگیزه خرد بودن فضای مسجد انباری جلوی مکتب تبدیل به مسجد شد‌ه‌است.
استاد اساسی در ضلع شمالی رزرو مسجد قبا مشهد سازه (مسجد زمستانی) میباشد که پوشش گنبدی داراست، که در جریان تجدید بنا بخشی از فضاهای کناری به آن الحاق شد‌ه‌است.
در نصیب جنوبی صحن مکتب مروی تراس و شبستان، مسجد وسیعی میباشد.
آب انبار بزرگی برای استعمال همگانی درجلو خان، ذیل آن سازه شماره تلفن مسجد قبا مشهد گردیده‌است.

مکتب آقابزرگ کاشان در اولِ مسجد قبا مشهد ورودی دارنده سردر، جلوخان و کریاس بزرگ هشت ضلعی میباشد.
بعداز ورود به محوطه مکتب آقابزرگ، دو صحن فوقانی و تحتانی و حجره های محل سکونت طلاب و گنبد آجری با شکوه و گلدسته های دو طرف آن عرض اندام میکند.
صحن مسجد مکتب آقابزرگ کاشان در دو طبقه تشکیل شده، طبقه نخستین که همکف میباشد با آبگینه و باغچه بندی تخصیص به مکتب داشته آدرس مسجد قبا مشهد میباشد.
در سه طرف آن دوازده حجره با صندوقخانه و راهروها مستقل با یک استاد بزرگتر از حجرات در میانه و یکسری انبار در زاویه ها ایجاد شده است.
در سمت شمال آن سرداب گرانقدر مکتب آقابزرگ کاشان با دوتا بادگیر مرتفع هوایي تاسیس شد‌ه‌است؛
طبقه دوم مکتب آقابزرگ کاشان از دو طرف ارتفاع شرقي و غربي کف آن راهروهاي وسیعي میباشد که روي بخش فوقاني حجرات مکتب واقع گشته میباشد.
همینطور در رزرو مسجد قبا مشهد نصیب تحتانی زاویه جنوب شرقی گنبدخانه مسجد مکتب آقابزرگ کاشان ساختمانی میباشد که دارنده آبگینه منزل، آبریزگاه، آب انبار و چاه آب است.
مکتب آقابزرگبه مدل مدرسه های چهار گلشن و صدر اصفهان ایجاد شده است و پلان مسجد آقابزرگ کاشان هم دارنده سه شبستان میباشد.
مسجد مکتب آقابزرگ کاشان از نگاه پلان، جزو مدارسی میباشد که دارنده سه شبستان میباشد. با این درحال حاضر مهم ترین نکته در باب این سازه، مخلوط مکتب و مسجد در پوسته بنایی واحد میباشد.
تراس این سازه در دو طبقه قرار گرفته شماره تلفن مسجد قبا مشهد میباشد که طبقه فوقانی آن در دورتادور خویش، حجره‌هایی برای طلاب داراست.

خزینه مهدی قلی بیک که در طی مسجد قبا مشهد خویش به خزینه پاد شاه مشهور بوده میباشد بنا شده در ضلع غربی بقاع امام رضا(ع) در کنار بقعه امیر غياث الدین ملک فرمان روا باشد (در محله سرسنگ) میباشد.کالبد کهن سازه خزینه ای میباشد که در سال ۱۰۲۷ هجری قمری بوسیله مهدی قلی بیک میر اخورباشی صفوی وقف استان قدس رضوی شد‌ه‌است.

از معمار و خالق خزینه فرمانروا خبر اطلاعی در مشت وجود ندارد. بنای خزینه مهدی قلی بیک با سپری شد فرصت هم اینگونه دخالت های غیر اصولی هم آدرس مسجد قبا مشهد زیرا اضافه کردن یک بخش زنانه به بخش سابق در سال ۱۳۵۰ در گیر تحول شد و فیس مهم خویش را از دست بخشید.

این خزینه تا سال ۱۳۶۷ فعال بوده میباشد و تحت عنوان یک گرمابه همگانی برای زنان و مردان گزینه به کار گیری قرار می گرفته میباشد ولی از سال ۱۳۶۹ کم کم به طور متروکه در آمد تا آخر و عاقبت در سال ۱۳۷۶ در فهرست بناهای سرزمین تصویب شد و در سال ۱۳۷۸ به امر تولیت استان قدس رضوی تجدید بنا آن استارت شد.

این بنای تاریخی که از آن با اسم رزرو مسجد قبا مشهد گرمابه فرمانروا، گرمابه ۷۲ بدن، خزینه رضوی و خزینه مهدی قلی بیک خاطر میشود، سال های سال صرفا ویرانه ای بود انباشته از خاک و آشغال که پس از به تصویب وصال در فهرست اثرها ملی و تاریخی سرزمین، بازسازی و تجدید بنا آن در آیین نامه قرار گرفت.

نوسازی و تجدید بنا این تاثیر باارزش هنری در حدود هفت سال ارتفاع می کشدتا در نقطه نهایی از بنایی مخروبه در کناره ای پرت شاهکار بعدازظهر صفوی مجدد متولد می‌شود، خزینه مهدی قلی بیک به مساحت ۱۸۷۵ مترمربع یکی‌از اصلی ترین خزینه های مرزوبوم میباشد که ساختار بسیار خوشگل شماره تلفن مسجد قبا مشهد از خزینه های کهن را به اکران میگذارد. و عاقبت این گرمابه آذر ماه ۱۳۸۵ همزمان با به دنیا آمدن حضرت علی بن موسى الرضا(ع) تحت عنوان موزه عموم شناسی بهره برداری شوید.