مسجدِ اِمام اصفهان یکیاز از مهم ترین بناهای بعد از ظهر صفویه میباشد که پیشخیس به اسمهای مسجدِ فرمانروا، مسجدِ سلطانی تازه و جامعِ عباسی آوازه داشت.مسجد قبا مشهد این سازه از شاهکارهای معماری، کاشیکاری و نجاری در قرن یازدهم هجری قمری به حساب میآید. سنتهای صورتدهی، آرمانها، شعایر و مفاهیم فقهی، نقشه، موادتشکیل دهنده گرانقدر ساختمانی و تزیینات، این مسجد را در شمار گران قدرترین بناهای دنیا قرار داده میباشد.آدرس مسجد قبا مشهد
این مسجد در ضلع جنوبی میدان نقش عالم واقع گردیده و چنانکه از منابع تاریخی به دست می آید، رزرو مسجد قبا مشهد بنای آن در سومین مرحله از اجرای طرح میدان نقشعالم در ۱۵ صفر ۱۰۲۰ق/۱۹ آوریل ۱۶۱۱م به امر پاد شاه عباس شروع شد و در زمان پادشاهصفی (در سال ۱۰۳۸-۱۰۵۲ق/ ۱۶۲۹-۱۶۴۲م) به نقطه نهایی رسید. شماره تلفن مسجد قبا مشهد
به استناد کتیبه کاشی معرق رمز در که به خط ثلث علیرضا عباسی میباشد، اول قسمت سازه، یعنی ورودی مهم، در تاریخ ۱۰۲۵ق/۱۶۱۶م تاسیس شد، البته بنابر کتیبه حیاط غربی که به خط محمدرضا امامی میباشد، کامل شدن بنای داخلی مسجد تا ۱۰۴۰ق/۱۶۳۰م ادامه یافت و با نصب ازارههای مرمرین آن نزدیک به سال ۱۰۴۷ق/۱۶۳۷م، در حین پاد شاه صفی خاتمه عهده دار شد.[۱]
کتیبه رمز در مسجد به خط ثلث علیرضا عباسی و مورخ به سال ۱۰۲۵ حاکی از آن میباشد که فرمانروا عباس این مسجد را از محصول خالص خویش سازه کرده و اجر آن را به روح جد اعظم خویش فرمانروا طهماسب اهدا کرده است. در زیر این کتیبه به خط ثلث محمدرضا امامی، کتیبه دیگری نصب گردیده که به موجب آن منزلت معماری و مهندسی معمار مسجد فرمانروا، مدرس علی اکبر اصفهانی و ناظر ساختمان محب علی بیک الله تجلیل گردیده است.
روی در ورودی مسجد، مکان سه گلوله میباشد که گفته میگردد در طول مبارزه با اشرف افغان یا این که نبرد با روسها تاسیس شده است.
کتیبههای مسجد
درِ نقرهپوش ورودی مسجد با نقشهای دکوری و اشعار فارسی، سروده «واهب»، به خط نستعلیق پررنگ (احتمالاً به خودکار عبدالرشید دیلمی، پر اسم و رسم به رشیدا)، نیز از اثرها زمان فرمان روا صفی میباشد که در ۱۰۴۶ق/۱۶۳۶م به اتمام رسیده، و نصب گردیده میباشد.[۲]
یکی کتیبههای مسجد
دیگر کتیبههای مسجد به خط معروفترین خوشنویسان بعد از ظهر صفوی میباشد که در بعضا از آنها اسم کاتب و تاریخ نگارش نیز آمده میباشد، مثلا محمدرضا امامی در کتیبههای تحت کتیبه اساسی راز در (فارغ از تاریخ)، محرابهای شبستان شرقی، حیاط غربی، محراب شبستانِ زمستانی غربی (۱۰۷۷ق)، حیاط جنوبی و محراب مکتب ناصری، درِ جنوب شرقی مسجد، راز درِ بیرونی مکتب سلیمانیه، درِ جنوب غربی مسجد (۱۰۷۸ق)؛ عبدالباقی تبریزی در کتیبههای داخلی تراس و گنبد جنوبی، حیاط شمالی و گنبد غربی (۱۰۳۵ و ۱۰۳۶ق)؛ محمدصالح اصفهانی در کتیبه بالای محراب اساسی و محراب گنبد شرقی (۱۰۳۸ق)؛ محمد محسن امامی در کتیبه باطن محراب حیاط جنوبی مکتب ناصری (۱۰۹۵ق).[۳]
تراسهای مسجد
مسجد امام اصفهان مسجدی میباشد ۴ ایوانی به بعدها ۱۰۰ در ۱۳۰ متر (سوای به حساب آوردن زیربنای مدخل) با صحنی پهناور (۷۰ ئ ۷۰ متر) (بلر، مشتمل بر طاقگان در هر ضلع و ایوانی در راءس هر طاقگان. تراس جنوبی با دو مناره باریک و بلند به طول ۴۸ متر[۴] که در هر جناح آن پیشنمای گنبدی گسترده با ۵۲ متر طول از سطح زمین و ۲۵ متر قطر فرنگی، شبستان را تشکیل میدهد. (۵۱۵ گنبد دو قالب پیازی با ۱۴ متر اختلاف طول دربین دو قالب بیرونی و درونی، بر روی گریو استوانهای سوار گردیده که خویش بر مرحله انتقالی ۱۶ ضلعی قرار گرفته میباشد. در دو جانب شبستان مسجد که خویش محراب و منبری رفیع در آن قراردارد، دو شبستان زمستانی مستطیل صورت واقع میباشد که هریک به ۸ دور و اطراف با طاق قوسی روی ردیفهای سنگی تقسیم می شود. دو تراس شرقی و غربی به بر خلاف روشهای مرسوم در مساجد کشور ایران به اطاقهای گنبددار منتهی میگردند که احتمالاً از طرح مسجد جامع تیموری سمرقند، دارای شهرت به بیبی خانم، اقتباس گردیده میباشد. تراس شمالی مسجد از روش دهلیزی به ورودی اساسی که بر روی میدان گشوده میگردد، متصل میباشد. در سمت شمال شرقی آن دهلیزی طاقدار به صحن کوچکی منش دارااست که مختص آبریزگاه میباشد.[مستلزم منبع]
خصوصیتهای ساختمانی
مسجد امام اصفهان با توکل بر تجارب گذشتگان در طرح سازه و تزیینات، بهغایت نقط ی اوج دگرگونی معماری مساجد در جمهوری اسلامی ایران نایل می آید. با آنکه برنگاره (= پلان) آن براساس مساجد ۴ ایوانی رایج در کشور ایران، و سیاق بنایی و شکلهای معماری آن در اصلً دنبالهرو مثالهای پیشین (مثلا مسجد جامع اصفهان) میباشد، مثال بارزی از تدبیرها معماران در ترکیبهای نوینِ برگرفته از سنتهای سابق معماری کشور ایران به شمار می آید. مثلا ابداعات این سازه، الحاق دو مکتب ناصری و سلیمانیه در جناحهای جنوب شرقی و جنوب غربی به صحن مسجد میباشد که هر مورد به صورت مستطیلی با طاقگان به به دور صحنها و ایوانهای خردخیس به موازات شبستان مسجد قرار دارا هستند.[۵] افزون بر آن، با وجود عظمت و گستردگی سطح و طول سازه و عدم وضوح برنگاره مسجد، تناسب اجزاء ساختمان دقیقاً رعایت، و قرینهسازی در توان اعلا محافظت گردیده میباشد.
از سایر پیش بینی ها معماران و طراحان بنای مسجد، ارتباط آن با میدان میباشد. ناهماهنگی محورهای میدان با دو مسجد واقع در دو ضلع آن (امام و روحانی لطفالله) یکسری بدن از پژوهشگران را به تعمق واداشته میباشد. ظاهراً نرمافزارریزی و اول مرحله اجرای طرح میدان در ۹۹۹ یا این که ۱۰۰۰ق، یعنی حدود ۲۰ سال پیش از استارت ساختمان مسجد امام بوده میباشد.[۶][۷] ظاهرا میدان درین مرحله تنهاً برای «چوگان بازی و اسب تازی» مسطح گردیده بوده و از اینرو، نیازی به برابری شالوده آن با قبله نداشت.[۸] مرحله دوم تاسیس میدان مرتبط با سالهای ۱۰۱۱ و ۱۰۱۲ق/۱۶۰۲ و ۱۶۰۳م میباشد که دربرگیرنده بنای رمز در قیصریه (بازارخان) و بازارهای فضا میدان و مسجد روضه خوان لطف الله و عمارت دو طبقهای در جهت غربی میدان بود که بعداً به ساختمان ۵ طبقه خوب قاپو تغییرو تحول یافت.[۹] بر این پایه تصمیم به بنای دو مسجد درین میدان مدتی پس از طرح و اول اجرای آن گرفته گردیده میباشد و در فیض، محورهای داخلی مساجد با اساس میدان برابری نمینماید.[مستلزم منبع]
گنبد
نمای داخلی گنبد مهم مسجد امام اصفهان؛ در ذیل این گنبد کمترین صدا به سیرتکاملای منعکس شدن مییابد که در همگی مکان صحن شنیده میشود.
یکیاز خصوصیتهای خاص این مسجد گنبد آن میباشد. این گنبد نزدیک به ۴۰۰ سال پیش به سیرتکاملای پیاده سازی گردیده که در ذیل و در حدود راس آن، حتی کمترین صدا با وضوح و شدت بالا منعکس شدن می یابد. این وِیژگی گنبد مسجد در قبل به جهت خلا دستگاههای صوتی و … برای اذان بیان کردن و سخنرانیها بسیار آیتم به کار گیری قرار میگرفته میباشد. این خصوصیت مخصوص بوده و در دیگر اثرها باستانی جمهوری اسلامی ایران به دیده نمی خورد؛ که نشانه دهنده علم بالای سازندگان و معماران این گنبد از مسائل فیزیکی و ریاضی مرتبط با پژواک صوت دارااست.[مستلزم منبع]
نمای مسجد
در حالتی که گفته شد اساس مسجد موازی اساس میدان مهم وجود ندارد. اساس میدان با ۴ جهت مهم مقارن میباشد و به موازات یک کدام از از شاهراههای عمده و سابق شهر جای دارد. ورودی مسجد با بَرِ میدان هماهنگ گردیده، در حالیکه قسمت داخلی آن، برای تصحیح جهت قبله، ۴۵ مرتبه به سمت جنوب غربی می گردد. برای رفع ناهماهنگی این دو پایه، طراحان مسجد فی مابین ورودی آن و تراس شمالی، دهلیز مورّبی مکان دادهاند که در شغل گردش اساس مسجد پس از ورود به ساختمان تأثیری در خویش با خبر بیننده نمیگذارد و شخص وارد شونده به مسجد فارغ از اینکه متوجه گردش ۴۵ جايگاهای خویش گردد، خویش را رو به روی قبله می یابد.[مستلزم منبع]
نبوغ معماران در تهیه نمای بیرونی
از سایر نکات قابل دقت در طرح مسجد، نبوغ معماران آن میباشد. در احتساب نمای ساختمان از نگرش میدان، ارتباط روئت کرد بین بلندترین بخشهای مسجد - یعنی حیاط راز در ورودی و گنبد حیاط مقابل قبله - به وسیله منارههایی که جفت اولیه آن با طول کمتر، گویی منعکس شدن جفت دوم میباشد، چنان برقرار گردیده که از نگرش میدان خیرفقط احجام درونی ساختمان معلوم گردیده، بلکه ژرفانمایی استثنایی نیز پدید آورده میباشد.[مستلزم منبع]
کاشیکاریها
نصیب عمده شکوه و زیبایی مسجد امام اصفهان برآیند تزیینات کاشی کاری آن میباشد که کلیه سطح ها نمایان فرنگی و همگی سطح ها داخلی از بالای ازارههای مرمری را مشتمل بر میشود. شاهکار کاشیکاری مسجد در راز در ورودی مشاهده میشود. طرحهای اسلیمی متنوع و کتیبهها با کاشیهای معرق اعلا نمای ورودی را میپوشاند. ابزار طنابی با کاشی آبی رنگ از دو گلدان نقش پررنگ مرمرین برخاسته، قوس حیاط را تزیین مینماید. نیم گنبد ورودی با منزلتهای مقرنس کاشی کاری از بالای لبه کتیبه مهم که اساسگذاری مسجد را اعلام میدارد، منشأ می گیرد. در هر طرف درِ ورودی کادرسد دکوری با طرحهای ترنج و اسلیمی بر کاشی مرغوب اعمال گردیده میباشد. برخلاف کاشیهای معرق ورودی مسجد، تزیینات دیگر نصیبهای ساختمان از کاشیهای خشتی ۷ رنگ میباشد که در آنان درجات متفاوت رنگ آبیرنگ بر دیگر رنگها ارجحیت یافته، به استثنای شبستانها که با کاشیهایی بیشتر به رنگ رنگ زرد و سبز در بازسازیهای بعداز صفویه پوشیده گردیده میباشد. چگونگی مصالح و شیوه اجرای کاشیهای ۷ رنگ مسجد از کاشیهای معرق تراس ورودی ذیلخیس میباشد. شاید سبب ساز آن هزینه بی حدو حساب، و شتابای بوده میباشد که برای به نقطه پايان بردن تزیین اینگونه بنای وسیعی داشتهاند.[مستلزم منبع]
هدف ها سازه
بخشی از مقرنسهای مسجد امام
عظمت و شکوه مسجد و طریق قرار تصاحب کردن آن در ضلع جنوبی میدان، گنبدخانه مسجد امام اصفهان حاکی از التفات فوقالعاده آن میباشد. از پژوهش ها رابرت مکچزنی برمیآید که طرحریزی قیصریه، میدان نقش دنیا و فروشگاههای محیط آن به این مقصود بوده میباشد که پایه بازرگانی شهر را - که در فصل بهار ۱۰۰۶ق/۱۵۹۸م به طور رسمیً به پایتختی برگزیده گردیده بود - از محله میدان کهنه و بازار قدیم به راس نو منتقل نمایند و در غایت شالودههای اقتصادی عمده اصفهان (و کلاً کشورایران صفوی) را در انحصار دستگاه حکومتی و پادشاه عباس درآورند.[۱۰]
برای رقابت با میدان کهنه که مرکزیت آن اصولاً مرهون مسجد جامع اصفهان بود و عمر آن دستکم به مجال سلجوقیان میرسید، تاسیس مسجدیی گسترده برای جلب جماعت به میدان نقش عالم ضروری مینمود و با ساختن مسجد کاملی در جناح جنوبی میدان طبعاً عبور و مرور عموم انباشته شدن مییافت.
خرید منزلهای مسکونی و پیرزنی که منزلاش را نمیفروخت!
نخست نرمافزارریزی بنای مسجد، محوطه مورد نیاز، چنانکه در مآخذ دیده میشود، منزلهای مسکونی بوده،[۱۱][۱۲][۱۳] و کوشش برای خرید زمینهای این نصیب از شهر طبق موازین دینی، علامتای از عملکرد برای تولید کاملی تازه در کنار میدان تازه شهر میباشد.
به گزارش منجم در روز آدینه ۱۵ صفر ۱۰۲۰ پاد شاه عباس برای آنکه به هنگام استارت ساختمان مسجد وسایل شغل مهیا باشد، ۲ هزار تومان برای تنظیم مصالح سازه و حقوق و دستمزد استادکاران از سازه و سنگ تراش و سنگبر پرداخت،[۱۴] ولی ایراد خرید منزل پیرزنی که دربین زمین مسجد واقع گردیده بود و او در امتناع از به فروش رساندن آن مجدّ بود، فعالیت شروع سازه را به تأخیر انداخت. معلم بدیع الزمان تونی که بهسرویس اشرف به دستور معماری سرگرم بود، واقعیت طرح مسجد و منزل پیرزن را به پهنا رسانید و پاد شاه عباس اورا مأمور جلب رضای پیرزن کرد و او نیز از ذمه این شغل برآمد.[۱۵]
مکچزنی برپایه همین گزارش گمان داراست که طرح (پلان) مسجد به دست بدیعالزمان تهیه و تنظیم گردیده میباشد و در صورتیکه اسم اورا در مآخذ عصر پادشاه عباس یا این که در کتیبههای مسجد نمییابیم، شاید به باعث از دست رفتن شرایط مناسب وی در تشکیلات اداری سلطان عباس پس از اتمام بنای مسجد بوده میباشد.[۱۶]
آغاز تشکیل داد مسجد
مبناریزی مسجد سرنوشت در ۲۳ صفر ۱۰۲۰ شروع شوید و برحسب واقعه مقارن با آغاز سازه، معدن سنگ مرمری در نزدیکی اصفهان (اردستان) کشف شد.[۱۷] که از سنگهای مرغوب آن برای ساختمان مسجد سود گرفتند.[۱۸]
در کتیبهای به خط محمدرضا امامی واقع در زیر کتیبه مهم رمز در مسجد، اسم محب علی بیکالله به تیتر سرکار بیوتات سلطنتی و مشرِفِ سازه، و مدرس علیاکبر اصفهانی به تیتر معمار و مهندس گنجانده گردیده میباشد.[۱۹]
موقوفات مسجد
از سوی فرمانروا عباس محب علی بیک به تیتر متولی اوقاف مسجد گزینش شد و وی نیز ۱۴ فقره ملک به موقوفات مسجد هبه کرد.[۲۰] نوشتهاند که وقفطومار مسجد امام که در آن درآمد ۴۸ ملک واقع در شهر اصفهان و حوالی آن وقف مراقبت و هزینه های مسجد گردیده بود، در کتیبهای سنگی در مسجد منقور بود که فعلا از آن اثری باقی وجود ندارد. رونوشت خلاصهای از این وقفطومار به وسیله روضه خوان بهایی تهیه و تنظیم گردیده بوده که جزئیات و حالت موقوفات مسجد در آن به تصویب رسیده بوده میباشد.[۲۱]
نوسازی و نگاهداری
بهدنبال زمینلرزه ۲۳ ربیعالثانی ۱۲۶۰ق/۱۲ می ۱۸۴۴م،[۲۲] منارههای تراس جنوبی از بدنه جداگانه شد و در خویش تراس نیز سوراخهای عمیق بوجود آمد. باعث این ویرانیها در واقعیت زلزله خلا، بلکه انگیزه حقیقی و واقعی آن ضعف زیرسازی و فشار منارهها و طاق تراس و در سود گردهمایی سازه، ناشی از عجله در فعالیت ساختمان مسجد بود و زمینلرزه آن را آشکار تشکیل داد. در ۱۲۶۱ق به دستور محمدشاه قاجار فارغ از آنکه هیچسیرتکامل تعمیر مهم شکل گیرد، فقط کاشیهای فرو ریخته را ردوبدل، و کتیبهای حاکی از تعمیر مسجد به اسم وی بر پیشانی تراس نصب کردند.[۲۳] در فصل بهار ۱۳۱۰ش/۱۹۳۲م، کاشیهای نصب گردیده در ۱۲۶۱ق فرو جاری شد و رخنههای پوشانده گردیده با گستردگی بیشتر نمودار شد و سازه در خطر فروپاشی قرار گرفت.[۲۴] فعالیت نوسازی حیاط و مهار کردن منارهها با کلافهای آهنی و متصل ساختن آنان بهیکدیگر در ۱۳۱۶ش بهدست استادحسین معارفی، معمار ابنیه تاریخی اصفهان، اجرا به عهده گرفت.[۲۵] در سالهای آنگاه نیز نوسازیهای مهم در دیگر نصیبهای مسجد به عنوان مثال در حیاطهای شرقی و غربی، راز در و جلوخان و هشتی ورودی، مکتبها و... شکل گرفت.
این مسجد در ضلع جنوبی میدان نقش عالم واقع گردیده و چنانکه از منابع تاریخی به دست می آید، رزرو مسجد قبا مشهد بنای آن در سومین مرحله از اجرای طرح میدان نقشعالم در ۱۵ صفر ۱۰۲۰ق/۱۹ آوریل ۱۶۱۱م به امر پاد شاه عباس شروع شد و در زمان پادشاهصفی (در سال ۱۰۳۸-۱۰۵۲ق/ ۱۶۲۹-۱۶۴۲م) به نقطه نهایی رسید. شماره تلفن مسجد قبا مشهد
به استناد کتیبه کاشی معرق رمز در که به خط ثلث علیرضا عباسی میباشد، اول قسمت سازه، یعنی ورودی مهم، در تاریخ ۱۰۲۵ق/۱۶۱۶م تاسیس شد، البته بنابر کتیبه حیاط غربی که به خط محمدرضا امامی میباشد، کامل شدن بنای داخلی مسجد تا ۱۰۴۰ق/۱۶۳۰م ادامه یافت و با نصب ازارههای مرمرین آن نزدیک به سال ۱۰۴۷ق/۱۶۳۷م، در حین پاد شاه صفی خاتمه عهده دار شد.[۱]
کتیبه رمز در مسجد به خط ثلث علیرضا عباسی و مورخ به سال ۱۰۲۵ حاکی از آن میباشد که فرمانروا عباس این مسجد را از محصول خالص خویش سازه کرده و اجر آن را به روح جد اعظم خویش فرمانروا طهماسب اهدا کرده است. در زیر این کتیبه به خط ثلث محمدرضا امامی، کتیبه دیگری نصب گردیده که به موجب آن منزلت معماری و مهندسی معمار مسجد فرمانروا، مدرس علی اکبر اصفهانی و ناظر ساختمان محب علی بیک الله تجلیل گردیده است.
روی در ورودی مسجد، مکان سه گلوله میباشد که گفته میگردد در طول مبارزه با اشرف افغان یا این که نبرد با روسها تاسیس شده است.
کتیبههای مسجد
درِ نقرهپوش ورودی مسجد با نقشهای دکوری و اشعار فارسی، سروده «واهب»، به خط نستعلیق پررنگ (احتمالاً به خودکار عبدالرشید دیلمی، پر اسم و رسم به رشیدا)، نیز از اثرها زمان فرمان روا صفی میباشد که در ۱۰۴۶ق/۱۶۳۶م به اتمام رسیده، و نصب گردیده میباشد.[۲]
یکی کتیبههای مسجد
دیگر کتیبههای مسجد به خط معروفترین خوشنویسان بعد از ظهر صفوی میباشد که در بعضا از آنها اسم کاتب و تاریخ نگارش نیز آمده میباشد، مثلا محمدرضا امامی در کتیبههای تحت کتیبه اساسی راز در (فارغ از تاریخ)، محرابهای شبستان شرقی، حیاط غربی، محراب شبستانِ زمستانی غربی (۱۰۷۷ق)، حیاط جنوبی و محراب مکتب ناصری، درِ جنوب شرقی مسجد، راز درِ بیرونی مکتب سلیمانیه، درِ جنوب غربی مسجد (۱۰۷۸ق)؛ عبدالباقی تبریزی در کتیبههای داخلی تراس و گنبد جنوبی، حیاط شمالی و گنبد غربی (۱۰۳۵ و ۱۰۳۶ق)؛ محمدصالح اصفهانی در کتیبه بالای محراب اساسی و محراب گنبد شرقی (۱۰۳۸ق)؛ محمد محسن امامی در کتیبه باطن محراب حیاط جنوبی مکتب ناصری (۱۰۹۵ق).[۳]
تراسهای مسجد
مسجد امام اصفهان مسجدی میباشد ۴ ایوانی به بعدها ۱۰۰ در ۱۳۰ متر (سوای به حساب آوردن زیربنای مدخل) با صحنی پهناور (۷۰ ئ ۷۰ متر) (بلر، مشتمل بر طاقگان در هر ضلع و ایوانی در راءس هر طاقگان. تراس جنوبی با دو مناره باریک و بلند به طول ۴۸ متر[۴] که در هر جناح آن پیشنمای گنبدی گسترده با ۵۲ متر طول از سطح زمین و ۲۵ متر قطر فرنگی، شبستان را تشکیل میدهد. (۵۱۵ گنبد دو قالب پیازی با ۱۴ متر اختلاف طول دربین دو قالب بیرونی و درونی، بر روی گریو استوانهای سوار گردیده که خویش بر مرحله انتقالی ۱۶ ضلعی قرار گرفته میباشد. در دو جانب شبستان مسجد که خویش محراب و منبری رفیع در آن قراردارد، دو شبستان زمستانی مستطیل صورت واقع میباشد که هریک به ۸ دور و اطراف با طاق قوسی روی ردیفهای سنگی تقسیم می شود. دو تراس شرقی و غربی به بر خلاف روشهای مرسوم در مساجد کشور ایران به اطاقهای گنبددار منتهی میگردند که احتمالاً از طرح مسجد جامع تیموری سمرقند، دارای شهرت به بیبی خانم، اقتباس گردیده میباشد. تراس شمالی مسجد از روش دهلیزی به ورودی اساسی که بر روی میدان گشوده میگردد، متصل میباشد. در سمت شمال شرقی آن دهلیزی طاقدار به صحن کوچکی منش دارااست که مختص آبریزگاه میباشد.[مستلزم منبع]
خصوصیتهای ساختمانی
مسجد امام اصفهان با توکل بر تجارب گذشتگان در طرح سازه و تزیینات، بهغایت نقط ی اوج دگرگونی معماری مساجد در جمهوری اسلامی ایران نایل می آید. با آنکه برنگاره (= پلان) آن براساس مساجد ۴ ایوانی رایج در کشور ایران، و سیاق بنایی و شکلهای معماری آن در اصلً دنبالهرو مثالهای پیشین (مثلا مسجد جامع اصفهان) میباشد، مثال بارزی از تدبیرها معماران در ترکیبهای نوینِ برگرفته از سنتهای سابق معماری کشور ایران به شمار می آید. مثلا ابداعات این سازه، الحاق دو مکتب ناصری و سلیمانیه در جناحهای جنوب شرقی و جنوب غربی به صحن مسجد میباشد که هر مورد به صورت مستطیلی با طاقگان به به دور صحنها و ایوانهای خردخیس به موازات شبستان مسجد قرار دارا هستند.[۵] افزون بر آن، با وجود عظمت و گستردگی سطح و طول سازه و عدم وضوح برنگاره مسجد، تناسب اجزاء ساختمان دقیقاً رعایت، و قرینهسازی در توان اعلا محافظت گردیده میباشد.
از سایر پیش بینی ها معماران و طراحان بنای مسجد، ارتباط آن با میدان میباشد. ناهماهنگی محورهای میدان با دو مسجد واقع در دو ضلع آن (امام و روحانی لطفالله) یکسری بدن از پژوهشگران را به تعمق واداشته میباشد. ظاهراً نرمافزارریزی و اول مرحله اجرای طرح میدان در ۹۹۹ یا این که ۱۰۰۰ق، یعنی حدود ۲۰ سال پیش از استارت ساختمان مسجد امام بوده میباشد.[۶][۷] ظاهرا میدان درین مرحله تنهاً برای «چوگان بازی و اسب تازی» مسطح گردیده بوده و از اینرو، نیازی به برابری شالوده آن با قبله نداشت.[۸] مرحله دوم تاسیس میدان مرتبط با سالهای ۱۰۱۱ و ۱۰۱۲ق/۱۶۰۲ و ۱۶۰۳م میباشد که دربرگیرنده بنای رمز در قیصریه (بازارخان) و بازارهای فضا میدان و مسجد روضه خوان لطف الله و عمارت دو طبقهای در جهت غربی میدان بود که بعداً به ساختمان ۵ طبقه خوب قاپو تغییرو تحول یافت.[۹] بر این پایه تصمیم به بنای دو مسجد درین میدان مدتی پس از طرح و اول اجرای آن گرفته گردیده میباشد و در فیض، محورهای داخلی مساجد با اساس میدان برابری نمینماید.[مستلزم منبع]
گنبد
نمای داخلی گنبد مهم مسجد امام اصفهان؛ در ذیل این گنبد کمترین صدا به سیرتکاملای منعکس شدن مییابد که در همگی مکان صحن شنیده میشود.
یکیاز خصوصیتهای خاص این مسجد گنبد آن میباشد. این گنبد نزدیک به ۴۰۰ سال پیش به سیرتکاملای پیاده سازی گردیده که در ذیل و در حدود راس آن، حتی کمترین صدا با وضوح و شدت بالا منعکس شدن می یابد. این وِیژگی گنبد مسجد در قبل به جهت خلا دستگاههای صوتی و … برای اذان بیان کردن و سخنرانیها بسیار آیتم به کار گیری قرار میگرفته میباشد. این خصوصیت مخصوص بوده و در دیگر اثرها باستانی جمهوری اسلامی ایران به دیده نمی خورد؛ که نشانه دهنده علم بالای سازندگان و معماران این گنبد از مسائل فیزیکی و ریاضی مرتبط با پژواک صوت دارااست.[مستلزم منبع]
نمای مسجد
در حالتی که گفته شد اساس مسجد موازی اساس میدان مهم وجود ندارد. اساس میدان با ۴ جهت مهم مقارن میباشد و به موازات یک کدام از از شاهراههای عمده و سابق شهر جای دارد. ورودی مسجد با بَرِ میدان هماهنگ گردیده، در حالیکه قسمت داخلی آن، برای تصحیح جهت قبله، ۴۵ مرتبه به سمت جنوب غربی می گردد. برای رفع ناهماهنگی این دو پایه، طراحان مسجد فی مابین ورودی آن و تراس شمالی، دهلیز مورّبی مکان دادهاند که در شغل گردش اساس مسجد پس از ورود به ساختمان تأثیری در خویش با خبر بیننده نمیگذارد و شخص وارد شونده به مسجد فارغ از اینکه متوجه گردش ۴۵ جايگاهای خویش گردد، خویش را رو به روی قبله می یابد.[مستلزم منبع]
نبوغ معماران در تهیه نمای بیرونی
از سایر نکات قابل دقت در طرح مسجد، نبوغ معماران آن میباشد. در احتساب نمای ساختمان از نگرش میدان، ارتباط روئت کرد بین بلندترین بخشهای مسجد - یعنی حیاط راز در ورودی و گنبد حیاط مقابل قبله - به وسیله منارههایی که جفت اولیه آن با طول کمتر، گویی منعکس شدن جفت دوم میباشد، چنان برقرار گردیده که از نگرش میدان خیرفقط احجام درونی ساختمان معلوم گردیده، بلکه ژرفانمایی استثنایی نیز پدید آورده میباشد.[مستلزم منبع]
کاشیکاریها
نصیب عمده شکوه و زیبایی مسجد امام اصفهان برآیند تزیینات کاشی کاری آن میباشد که کلیه سطح ها نمایان فرنگی و همگی سطح ها داخلی از بالای ازارههای مرمری را مشتمل بر میشود. شاهکار کاشیکاری مسجد در راز در ورودی مشاهده میشود. طرحهای اسلیمی متنوع و کتیبهها با کاشیهای معرق اعلا نمای ورودی را میپوشاند. ابزار طنابی با کاشی آبی رنگ از دو گلدان نقش پررنگ مرمرین برخاسته، قوس حیاط را تزیین مینماید. نیم گنبد ورودی با منزلتهای مقرنس کاشی کاری از بالای لبه کتیبه مهم که اساسگذاری مسجد را اعلام میدارد، منشأ می گیرد. در هر طرف درِ ورودی کادرسد دکوری با طرحهای ترنج و اسلیمی بر کاشی مرغوب اعمال گردیده میباشد. برخلاف کاشیهای معرق ورودی مسجد، تزیینات دیگر نصیبهای ساختمان از کاشیهای خشتی ۷ رنگ میباشد که در آنان درجات متفاوت رنگ آبیرنگ بر دیگر رنگها ارجحیت یافته، به استثنای شبستانها که با کاشیهایی بیشتر به رنگ رنگ زرد و سبز در بازسازیهای بعداز صفویه پوشیده گردیده میباشد. چگونگی مصالح و شیوه اجرای کاشیهای ۷ رنگ مسجد از کاشیهای معرق تراس ورودی ذیلخیس میباشد. شاید سبب ساز آن هزینه بی حدو حساب، و شتابای بوده میباشد که برای به نقطه پايان بردن تزیین اینگونه بنای وسیعی داشتهاند.[مستلزم منبع]
هدف ها سازه
بخشی از مقرنسهای مسجد امام
عظمت و شکوه مسجد و طریق قرار تصاحب کردن آن در ضلع جنوبی میدان، گنبدخانه مسجد امام اصفهان حاکی از التفات فوقالعاده آن میباشد. از پژوهش ها رابرت مکچزنی برمیآید که طرحریزی قیصریه، میدان نقش دنیا و فروشگاههای محیط آن به این مقصود بوده میباشد که پایه بازرگانی شهر را - که در فصل بهار ۱۰۰۶ق/۱۵۹۸م به طور رسمیً به پایتختی برگزیده گردیده بود - از محله میدان کهنه و بازار قدیم به راس نو منتقل نمایند و در غایت شالودههای اقتصادی عمده اصفهان (و کلاً کشورایران صفوی) را در انحصار دستگاه حکومتی و پادشاه عباس درآورند.[۱۰]
برای رقابت با میدان کهنه که مرکزیت آن اصولاً مرهون مسجد جامع اصفهان بود و عمر آن دستکم به مجال سلجوقیان میرسید، تاسیس مسجدیی گسترده برای جلب جماعت به میدان نقش عالم ضروری مینمود و با ساختن مسجد کاملی در جناح جنوبی میدان طبعاً عبور و مرور عموم انباشته شدن مییافت.
خرید منزلهای مسکونی و پیرزنی که منزلاش را نمیفروخت!
نخست نرمافزارریزی بنای مسجد، محوطه مورد نیاز، چنانکه در مآخذ دیده میشود، منزلهای مسکونی بوده،[۱۱][۱۲][۱۳] و کوشش برای خرید زمینهای این نصیب از شهر طبق موازین دینی، علامتای از عملکرد برای تولید کاملی تازه در کنار میدان تازه شهر میباشد.
به گزارش منجم در روز آدینه ۱۵ صفر ۱۰۲۰ پاد شاه عباس برای آنکه به هنگام استارت ساختمان مسجد وسایل شغل مهیا باشد، ۲ هزار تومان برای تنظیم مصالح سازه و حقوق و دستمزد استادکاران از سازه و سنگ تراش و سنگبر پرداخت،[۱۴] ولی ایراد خرید منزل پیرزنی که دربین زمین مسجد واقع گردیده بود و او در امتناع از به فروش رساندن آن مجدّ بود، فعالیت شروع سازه را به تأخیر انداخت. معلم بدیع الزمان تونی که بهسرویس اشرف به دستور معماری سرگرم بود، واقعیت طرح مسجد و منزل پیرزن را به پهنا رسانید و پاد شاه عباس اورا مأمور جلب رضای پیرزن کرد و او نیز از ذمه این شغل برآمد.[۱۵]
مکچزنی برپایه همین گزارش گمان داراست که طرح (پلان) مسجد به دست بدیعالزمان تهیه و تنظیم گردیده میباشد و در صورتیکه اسم اورا در مآخذ عصر پادشاه عباس یا این که در کتیبههای مسجد نمییابیم، شاید به باعث از دست رفتن شرایط مناسب وی در تشکیلات اداری سلطان عباس پس از اتمام بنای مسجد بوده میباشد.[۱۶]
آغاز تشکیل داد مسجد
مبناریزی مسجد سرنوشت در ۲۳ صفر ۱۰۲۰ شروع شوید و برحسب واقعه مقارن با آغاز سازه، معدن سنگ مرمری در نزدیکی اصفهان (اردستان) کشف شد.[۱۷] که از سنگهای مرغوب آن برای ساختمان مسجد سود گرفتند.[۱۸]
در کتیبهای به خط محمدرضا امامی واقع در زیر کتیبه مهم رمز در مسجد، اسم محب علی بیکالله به تیتر سرکار بیوتات سلطنتی و مشرِفِ سازه، و مدرس علیاکبر اصفهانی به تیتر معمار و مهندس گنجانده گردیده میباشد.[۱۹]
موقوفات مسجد
از سوی فرمانروا عباس محب علی بیک به تیتر متولی اوقاف مسجد گزینش شد و وی نیز ۱۴ فقره ملک به موقوفات مسجد هبه کرد.[۲۰] نوشتهاند که وقفطومار مسجد امام که در آن درآمد ۴۸ ملک واقع در شهر اصفهان و حوالی آن وقف مراقبت و هزینه های مسجد گردیده بود، در کتیبهای سنگی در مسجد منقور بود که فعلا از آن اثری باقی وجود ندارد. رونوشت خلاصهای از این وقفطومار به وسیله روضه خوان بهایی تهیه و تنظیم گردیده بوده که جزئیات و حالت موقوفات مسجد در آن به تصویب رسیده بوده میباشد.[۲۱]
نوسازی و نگاهداری
بهدنبال زمینلرزه ۲۳ ربیعالثانی ۱۲۶۰ق/۱۲ می ۱۸۴۴م،[۲۲] منارههای تراس جنوبی از بدنه جداگانه شد و در خویش تراس نیز سوراخهای عمیق بوجود آمد. باعث این ویرانیها در واقعیت زلزله خلا، بلکه انگیزه حقیقی و واقعی آن ضعف زیرسازی و فشار منارهها و طاق تراس و در سود گردهمایی سازه، ناشی از عجله در فعالیت ساختمان مسجد بود و زمینلرزه آن را آشکار تشکیل داد. در ۱۲۶۱ق به دستور محمدشاه قاجار فارغ از آنکه هیچسیرتکامل تعمیر مهم شکل گیرد، فقط کاشیهای فرو ریخته را ردوبدل، و کتیبهای حاکی از تعمیر مسجد به اسم وی بر پیشانی تراس نصب کردند.[۲۳] در فصل بهار ۱۳۱۰ش/۱۹۳۲م، کاشیهای نصب گردیده در ۱۲۶۱ق فرو جاری شد و رخنههای پوشانده گردیده با گستردگی بیشتر نمودار شد و سازه در خطر فروپاشی قرار گرفت.[۲۴] فعالیت نوسازی حیاط و مهار کردن منارهها با کلافهای آهنی و متصل ساختن آنان بهیکدیگر در ۱۳۱۶ش بهدست استادحسین معارفی، معمار ابنیه تاریخی اصفهان، اجرا به عهده گرفت.[۲۵] در سالهای آنگاه نیز نوسازیهای مهم در دیگر نصیبهای مسجد به عنوان مثال در حیاطهای شرقی و غربی، راز در و جلوخان و هشتی ورودی، مکتبها و... شکل گرفت.
مسجدِ اِمام اصفهان یکیاز از مهم ترین بناهای بعد از ظهر صفویه میباشد که پیشخیس به اسمهای مسجدِ فرمانروا، مسجدِ سلطانی تازه و جامعِ عباسی آوازه داشت.مسجد قبا مشهد این سازه از شاهکارهای معماری، کاشیکاری و نجاری در قرن یازدهم هجری قمری به حساب میآید. سنتهای صورتدهی، آرمانها، شعایر و مفاهیم فقهی، نقشه، موادتشکیل دهنده گرانقدر ساختمانی و تزیینات، این مسجد را در شمار گران قدرترین بناهای دنیا قرار داده میباشد.آدرس مسجد قبا مشهد
این مسجد در ضلع جنوبی میدان نقش عالم واقع گردیده و چنانکه از منابع تاریخی به دست می آید، رزرو مسجد قبا مشهد بنای آن در سومین مرحله از اجرای طرح میدان نقشعالم در ۱۵ صفر ۱۰۲۰ق/۱۹ آوریل ۱۶۱۱م به امر پاد شاه عباس شروع شد و در زمان پادشاهصفی (در سال ۱۰۳۸-۱۰۵۲ق/ ۱۶۲۹-۱۶۴۲م) به نقطه نهایی رسید. شماره تلفن مسجد قبا مشهد
به استناد کتیبه کاشی معرق رمز در که به خط ثلث علیرضا عباسی میباشد، اول قسمت سازه، یعنی ورودی مهم، در تاریخ ۱۰۲۵ق/۱۶۱۶م تاسیس شد، البته بنابر کتیبه حیاط غربی که به خط محمدرضا امامی میباشد، کامل شدن بنای داخلی مسجد تا ۱۰۴۰ق/۱۶۳۰م ادامه یافت و با نصب ازارههای مرمرین آن نزدیک به سال ۱۰۴۷ق/۱۶۳۷م، در حین پاد شاه صفی خاتمه عهده دار شد.[۱]
کتیبه رمز در مسجد به خط ثلث علیرضا عباسی و مورخ به سال ۱۰۲۵ حاکی از آن میباشد که فرمانروا عباس این مسجد را از محصول خالص خویش سازه کرده و اجر آن را به روح جد اعظم خویش فرمانروا طهماسب اهدا کرده است. در زیر این کتیبه به خط ثلث محمدرضا امامی، کتیبه دیگری نصب گردیده که به موجب آن منزلت معماری و مهندسی معمار مسجد فرمانروا، مدرس علی اکبر اصفهانی و ناظر ساختمان محب علی بیک الله تجلیل گردیده است.
روی در ورودی مسجد، مکان سه گلوله میباشد که گفته میگردد در طول مبارزه با اشرف افغان یا این که نبرد با روسها تاسیس شده است.
کتیبههای مسجد
درِ نقرهپوش ورودی مسجد با نقشهای دکوری و اشعار فارسی، سروده «واهب»، به خط نستعلیق پررنگ (احتمالاً به خودکار عبدالرشید دیلمی، پر اسم و رسم به رشیدا)، نیز از اثرها زمان فرمان روا صفی میباشد که در ۱۰۴۶ق/۱۶۳۶م به اتمام رسیده، و نصب گردیده میباشد.[۲]
یکی کتیبههای مسجد
دیگر کتیبههای مسجد به خط معروفترین خوشنویسان بعد از ظهر صفوی میباشد که در بعضا از آنها اسم کاتب و تاریخ نگارش نیز آمده میباشد، مثلا محمدرضا امامی در کتیبههای تحت کتیبه اساسی راز در (فارغ از تاریخ)، محرابهای شبستان شرقی، حیاط غربی، محراب شبستانِ زمستانی غربی (۱۰۷۷ق)، حیاط جنوبی و محراب مکتب ناصری، درِ جنوب شرقی مسجد، راز درِ بیرونی مکتب سلیمانیه، درِ جنوب غربی مسجد (۱۰۷۸ق)؛ عبدالباقی تبریزی در کتیبههای داخلی تراس و گنبد جنوبی، حیاط شمالی و گنبد غربی (۱۰۳۵ و ۱۰۳۶ق)؛ محمدصالح اصفهانی در کتیبه بالای محراب اساسی و محراب گنبد شرقی (۱۰۳۸ق)؛ محمد محسن امامی در کتیبه باطن محراب حیاط جنوبی مکتب ناصری (۱۰۹۵ق).[۳]
تراسهای مسجد
مسجد امام اصفهان مسجدی میباشد ۴ ایوانی به بعدها ۱۰۰ در ۱۳۰ متر (سوای به حساب آوردن زیربنای مدخل) با صحنی پهناور (۷۰ ئ ۷۰ متر) (بلر، مشتمل بر طاقگان در هر ضلع و ایوانی در راءس هر طاقگان. تراس جنوبی با دو مناره باریک و بلند به طول ۴۸ متر[۴] که در هر جناح آن پیشنمای گنبدی گسترده با ۵۲ متر طول از سطح زمین و ۲۵ متر قطر فرنگی، شبستان را تشکیل میدهد. (۵۱۵ گنبد دو قالب پیازی با ۱۴ متر اختلاف طول دربین دو قالب بیرونی و درونی، بر روی گریو استوانهای سوار گردیده که خویش بر مرحله انتقالی ۱۶ ضلعی قرار گرفته میباشد. در دو جانب شبستان مسجد که خویش محراب و منبری رفیع در آن قراردارد، دو شبستان زمستانی مستطیل صورت واقع میباشد که هریک به ۸ دور و اطراف با طاق قوسی روی ردیفهای سنگی تقسیم می شود. دو تراس شرقی و غربی به بر خلاف روشهای مرسوم در مساجد کشور ایران به اطاقهای گنبددار منتهی میگردند که احتمالاً از طرح مسجد جامع تیموری سمرقند، دارای شهرت به بیبی خانم، اقتباس گردیده میباشد. تراس شمالی مسجد از روش دهلیزی به ورودی اساسی که بر روی میدان گشوده میگردد، متصل میباشد. در سمت شمال شرقی آن دهلیزی طاقدار به صحن کوچکی منش دارااست که مختص آبریزگاه میباشد.[مستلزم منبع]
خصوصیتهای ساختمانی
مسجد امام اصفهان با توکل بر تجارب گذشتگان در طرح سازه و تزیینات، بهغایت نقط ی اوج دگرگونی معماری مساجد در جمهوری اسلامی ایران نایل می آید. با آنکه برنگاره (= پلان) آن براساس مساجد ۴ ایوانی رایج در کشور ایران، و سیاق بنایی و شکلهای معماری آن در اصلً دنبالهرو مثالهای پیشین (مثلا مسجد جامع اصفهان) میباشد، مثال بارزی از تدبیرها معماران در ترکیبهای نوینِ برگرفته از سنتهای سابق معماری کشور ایران به شمار می آید. مثلا ابداعات این سازه، الحاق دو مکتب ناصری و سلیمانیه در جناحهای جنوب شرقی و جنوب غربی به صحن مسجد میباشد که هر مورد به صورت مستطیلی با طاقگان به به دور صحنها و ایوانهای خردخیس به موازات شبستان مسجد قرار دارا هستند.[۵] افزون بر آن، با وجود عظمت و گستردگی سطح و طول سازه و عدم وضوح برنگاره مسجد، تناسب اجزاء ساختمان دقیقاً رعایت، و قرینهسازی در توان اعلا محافظت گردیده میباشد.
از سایر پیش بینی ها معماران و طراحان بنای مسجد، ارتباط آن با میدان میباشد. ناهماهنگی محورهای میدان با دو مسجد واقع در دو ضلع آن (امام و روحانی لطفالله) یکسری بدن از پژوهشگران را به تعمق واداشته میباشد. ظاهراً نرمافزارریزی و اول مرحله اجرای طرح میدان در ۹۹۹ یا این که ۱۰۰۰ق، یعنی حدود ۲۰ سال پیش از استارت ساختمان مسجد امام بوده میباشد.[۶][۷] ظاهرا میدان درین مرحله تنهاً برای «چوگان بازی و اسب تازی» مسطح گردیده بوده و از اینرو، نیازی به برابری شالوده آن با قبله نداشت.[۸] مرحله دوم تاسیس میدان مرتبط با سالهای ۱۰۱۱ و ۱۰۱۲ق/۱۶۰۲ و ۱۶۰۳م میباشد که دربرگیرنده بنای رمز در قیصریه (بازارخان) و بازارهای فضا میدان و مسجد روضه خوان لطف الله و عمارت دو طبقهای در جهت غربی میدان بود که بعداً به ساختمان ۵ طبقه خوب قاپو تغییرو تحول یافت.[۹] بر این پایه تصمیم به بنای دو مسجد درین میدان مدتی پس از طرح و اول اجرای آن گرفته گردیده میباشد و در فیض، محورهای داخلی مساجد با اساس میدان برابری نمینماید.[مستلزم منبع]
گنبد
نمای داخلی گنبد مهم مسجد امام اصفهان؛ در ذیل این گنبد کمترین صدا به سیرتکاملای منعکس شدن مییابد که در همگی مکان صحن شنیده میشود.
یکیاز خصوصیتهای خاص این مسجد گنبد آن میباشد. این گنبد نزدیک به ۴۰۰ سال پیش به سیرتکاملای پیاده سازی گردیده که در ذیل و در حدود راس آن، حتی کمترین صدا با وضوح و شدت بالا منعکس شدن می یابد. این وِیژگی گنبد مسجد در قبل به جهت خلا دستگاههای صوتی و … برای اذان بیان کردن و سخنرانیها بسیار آیتم به کار گیری قرار میگرفته میباشد. این خصوصیت مخصوص بوده و در دیگر اثرها باستانی جمهوری اسلامی ایران به دیده نمی خورد؛ که نشانه دهنده علم بالای سازندگان و معماران این گنبد از مسائل فیزیکی و ریاضی مرتبط با پژواک صوت دارااست.[مستلزم منبع]
نمای مسجد
در حالتی که گفته شد اساس مسجد موازی اساس میدان مهم وجود ندارد. اساس میدان با ۴ جهت مهم مقارن میباشد و به موازات یک کدام از از شاهراههای عمده و سابق شهر جای دارد. ورودی مسجد با بَرِ میدان هماهنگ گردیده، در حالیکه قسمت داخلی آن، برای تصحیح جهت قبله، ۴۵ مرتبه به سمت جنوب غربی می گردد. برای رفع ناهماهنگی این دو پایه، طراحان مسجد فی مابین ورودی آن و تراس شمالی، دهلیز مورّبی مکان دادهاند که در شغل گردش اساس مسجد پس از ورود به ساختمان تأثیری در خویش با خبر بیننده نمیگذارد و شخص وارد شونده به مسجد فارغ از اینکه متوجه گردش ۴۵ جايگاهای خویش گردد، خویش را رو به روی قبله می یابد.[مستلزم منبع]
نبوغ معماران در تهیه نمای بیرونی
از سایر نکات قابل دقت در طرح مسجد، نبوغ معماران آن میباشد. در احتساب نمای ساختمان از نگرش میدان، ارتباط روئت کرد بین بلندترین بخشهای مسجد - یعنی حیاط راز در ورودی و گنبد حیاط مقابل قبله - به وسیله منارههایی که جفت اولیه آن با طول کمتر، گویی منعکس شدن جفت دوم میباشد، چنان برقرار گردیده که از نگرش میدان خیرفقط احجام درونی ساختمان معلوم گردیده، بلکه ژرفانمایی استثنایی نیز پدید آورده میباشد.[مستلزم منبع]
کاشیکاریها
نصیب عمده شکوه و زیبایی مسجد امام اصفهان برآیند تزیینات کاشی کاری آن میباشد که کلیه سطح ها نمایان فرنگی و همگی سطح ها داخلی از بالای ازارههای مرمری را مشتمل بر میشود. شاهکار کاشیکاری مسجد در راز در ورودی مشاهده میشود. طرحهای اسلیمی متنوع و کتیبهها با کاشیهای معرق اعلا نمای ورودی را میپوشاند. ابزار طنابی با کاشی آبی رنگ از دو گلدان نقش پررنگ مرمرین برخاسته، قوس حیاط را تزیین مینماید. نیم گنبد ورودی با منزلتهای مقرنس کاشی کاری از بالای لبه کتیبه مهم که اساسگذاری مسجد را اعلام میدارد، منشأ می گیرد. در هر طرف درِ ورودی کادرسد دکوری با طرحهای ترنج و اسلیمی بر کاشی مرغوب اعمال گردیده میباشد. برخلاف کاشیهای معرق ورودی مسجد، تزیینات دیگر نصیبهای ساختمان از کاشیهای خشتی ۷ رنگ میباشد که در آنان درجات متفاوت رنگ آبیرنگ بر دیگر رنگها ارجحیت یافته، به استثنای شبستانها که با کاشیهایی بیشتر به رنگ رنگ زرد و سبز در بازسازیهای بعداز صفویه پوشیده گردیده میباشد. چگونگی مصالح و شیوه اجرای کاشیهای ۷ رنگ مسجد از کاشیهای معرق تراس ورودی ذیلخیس میباشد. شاید سبب ساز آن هزینه بی حدو حساب، و شتابای بوده میباشد که برای به نقطه پايان بردن تزیین اینگونه بنای وسیعی داشتهاند.[مستلزم منبع]
هدف ها سازه
بخشی از مقرنسهای مسجد امام
عظمت و شکوه مسجد و طریق قرار تصاحب کردن آن در ضلع جنوبی میدان، گنبدخانه مسجد امام اصفهان حاکی از التفات فوقالعاده آن میباشد. از پژوهش ها رابرت مکچزنی برمیآید که طرحریزی قیصریه، میدان نقش دنیا و فروشگاههای محیط آن به این مقصود بوده میباشد که پایه بازرگانی شهر را - که در فصل بهار ۱۰۰۶ق/۱۵۹۸م به طور رسمیً به پایتختی برگزیده گردیده بود - از محله میدان کهنه و بازار قدیم به راس نو منتقل نمایند و در غایت شالودههای اقتصادی عمده اصفهان (و کلاً کشورایران صفوی) را در انحصار دستگاه حکومتی و پادشاه عباس درآورند.[۱۰]
برای رقابت با میدان کهنه که مرکزیت آن اصولاً مرهون مسجد جامع اصفهان بود و عمر آن دستکم به مجال سلجوقیان میرسید، تاسیس مسجدیی گسترده برای جلب جماعت به میدان نقش عالم ضروری مینمود و با ساختن مسجد کاملی در جناح جنوبی میدان طبعاً عبور و مرور عموم انباشته شدن مییافت.
خرید منزلهای مسکونی و پیرزنی که منزلاش را نمیفروخت!
نخست نرمافزارریزی بنای مسجد، محوطه مورد نیاز، چنانکه در مآخذ دیده میشود، منزلهای مسکونی بوده،[۱۱][۱۲][۱۳] و کوشش برای خرید زمینهای این نصیب از شهر طبق موازین دینی، علامتای از عملکرد برای تولید کاملی تازه در کنار میدان تازه شهر میباشد.
به گزارش منجم در روز آدینه ۱۵ صفر ۱۰۲۰ پاد شاه عباس برای آنکه به هنگام استارت ساختمان مسجد وسایل شغل مهیا باشد، ۲ هزار تومان برای تنظیم مصالح سازه و حقوق و دستمزد استادکاران از سازه و سنگ تراش و سنگبر پرداخت،[۱۴] ولی ایراد خرید منزل پیرزنی که دربین زمین مسجد واقع گردیده بود و او در امتناع از به فروش رساندن آن مجدّ بود، فعالیت شروع سازه را به تأخیر انداخت. معلم بدیع الزمان تونی که بهسرویس اشرف به دستور معماری سرگرم بود، واقعیت طرح مسجد و منزل پیرزن را به پهنا رسانید و پاد شاه عباس اورا مأمور جلب رضای پیرزن کرد و او نیز از ذمه این شغل برآمد.[۱۵]
مکچزنی برپایه همین گزارش گمان داراست که طرح (پلان) مسجد به دست بدیعالزمان تهیه و تنظیم گردیده میباشد و در صورتیکه اسم اورا در مآخذ عصر پادشاه عباس یا این که در کتیبههای مسجد نمییابیم، شاید به باعث از دست رفتن شرایط مناسب وی در تشکیلات اداری سلطان عباس پس از اتمام بنای مسجد بوده میباشد.[۱۶]
آغاز تشکیل داد مسجد
مبناریزی مسجد سرنوشت در ۲۳ صفر ۱۰۲۰ شروع شوید و برحسب واقعه مقارن با آغاز سازه، معدن سنگ مرمری در نزدیکی اصفهان (اردستان) کشف شد.[۱۷] که از سنگهای مرغوب آن برای ساختمان مسجد سود گرفتند.[۱۸]
در کتیبهای به خط محمدرضا امامی واقع در زیر کتیبه مهم رمز در مسجد، اسم محب علی بیکالله به تیتر سرکار بیوتات سلطنتی و مشرِفِ سازه، و مدرس علیاکبر اصفهانی به تیتر معمار و مهندس گنجانده گردیده میباشد.[۱۹]
موقوفات مسجد
از سوی فرمانروا عباس محب علی بیک به تیتر متولی اوقاف مسجد گزینش شد و وی نیز ۱۴ فقره ملک به موقوفات مسجد هبه کرد.[۲۰] نوشتهاند که وقفطومار مسجد امام که در آن درآمد ۴۸ ملک واقع در شهر اصفهان و حوالی آن وقف مراقبت و هزینه های مسجد گردیده بود، در کتیبهای سنگی در مسجد منقور بود که فعلا از آن اثری باقی وجود ندارد. رونوشت خلاصهای از این وقفطومار به وسیله روضه خوان بهایی تهیه و تنظیم گردیده بوده که جزئیات و حالت موقوفات مسجد در آن به تصویب رسیده بوده میباشد.[۲۱]
نوسازی و نگاهداری
بهدنبال زمینلرزه ۲۳ ربیعالثانی ۱۲۶۰ق/۱۲ می ۱۸۴۴م،[۲۲] منارههای تراس جنوبی از بدنه جداگانه شد و در خویش تراس نیز سوراخهای عمیق بوجود آمد. باعث این ویرانیها در واقعیت زلزله خلا، بلکه انگیزه حقیقی و واقعی آن ضعف زیرسازی و فشار منارهها و طاق تراس و در سود گردهمایی سازه، ناشی از عجله در فعالیت ساختمان مسجد بود و زمینلرزه آن را آشکار تشکیل داد. در ۱۲۶۱ق به دستور محمدشاه قاجار فارغ از آنکه هیچسیرتکامل تعمیر مهم شکل گیرد، فقط کاشیهای فرو ریخته را ردوبدل، و کتیبهای حاکی از تعمیر مسجد به اسم وی بر پیشانی تراس نصب کردند.[۲۳] در فصل بهار ۱۳۱۰ش/۱۹۳۲م، کاشیهای نصب گردیده در ۱۲۶۱ق فرو جاری شد و رخنههای پوشانده گردیده با گستردگی بیشتر نمودار شد و سازه در خطر فروپاشی قرار گرفت.[۲۴] فعالیت نوسازی حیاط و مهار کردن منارهها با کلافهای آهنی و متصل ساختن آنان بهیکدیگر در ۱۳۱۶ش بهدست استادحسین معارفی، معمار ابنیه تاریخی اصفهان، اجرا به عهده گرفت.[۲۵] در سالهای آنگاه نیز نوسازیهای مهم در دیگر نصیبهای مسجد به عنوان مثال در حیاطهای شرقی و غربی، راز در و جلوخان و هشتی ورودی، مکتبها و... شکل گرفت.
این مسجد در ضلع جنوبی میدان نقش عالم واقع گردیده و چنانکه از منابع تاریخی به دست می آید، رزرو مسجد قبا مشهد بنای آن در سومین مرحله از اجرای طرح میدان نقشعالم در ۱۵ صفر ۱۰۲۰ق/۱۹ آوریل ۱۶۱۱م به امر پاد شاه عباس شروع شد و در زمان پادشاهصفی (در سال ۱۰۳۸-۱۰۵۲ق/ ۱۶۲۹-۱۶۴۲م) به نقطه نهایی رسید. شماره تلفن مسجد قبا مشهد
به استناد کتیبه کاشی معرق رمز در که به خط ثلث علیرضا عباسی میباشد، اول قسمت سازه، یعنی ورودی مهم، در تاریخ ۱۰۲۵ق/۱۶۱۶م تاسیس شد، البته بنابر کتیبه حیاط غربی که به خط محمدرضا امامی میباشد، کامل شدن بنای داخلی مسجد تا ۱۰۴۰ق/۱۶۳۰م ادامه یافت و با نصب ازارههای مرمرین آن نزدیک به سال ۱۰۴۷ق/۱۶۳۷م، در حین پاد شاه صفی خاتمه عهده دار شد.[۱]
کتیبه رمز در مسجد به خط ثلث علیرضا عباسی و مورخ به سال ۱۰۲۵ حاکی از آن میباشد که فرمانروا عباس این مسجد را از محصول خالص خویش سازه کرده و اجر آن را به روح جد اعظم خویش فرمانروا طهماسب اهدا کرده است. در زیر این کتیبه به خط ثلث محمدرضا امامی، کتیبه دیگری نصب گردیده که به موجب آن منزلت معماری و مهندسی معمار مسجد فرمانروا، مدرس علی اکبر اصفهانی و ناظر ساختمان محب علی بیک الله تجلیل گردیده است.
روی در ورودی مسجد، مکان سه گلوله میباشد که گفته میگردد در طول مبارزه با اشرف افغان یا این که نبرد با روسها تاسیس شده است.
کتیبههای مسجد
درِ نقرهپوش ورودی مسجد با نقشهای دکوری و اشعار فارسی، سروده «واهب»، به خط نستعلیق پررنگ (احتمالاً به خودکار عبدالرشید دیلمی، پر اسم و رسم به رشیدا)، نیز از اثرها زمان فرمان روا صفی میباشد که در ۱۰۴۶ق/۱۶۳۶م به اتمام رسیده، و نصب گردیده میباشد.[۲]
یکی کتیبههای مسجد
دیگر کتیبههای مسجد به خط معروفترین خوشنویسان بعد از ظهر صفوی میباشد که در بعضا از آنها اسم کاتب و تاریخ نگارش نیز آمده میباشد، مثلا محمدرضا امامی در کتیبههای تحت کتیبه اساسی راز در (فارغ از تاریخ)، محرابهای شبستان شرقی، حیاط غربی، محراب شبستانِ زمستانی غربی (۱۰۷۷ق)، حیاط جنوبی و محراب مکتب ناصری، درِ جنوب شرقی مسجد، راز درِ بیرونی مکتب سلیمانیه، درِ جنوب غربی مسجد (۱۰۷۸ق)؛ عبدالباقی تبریزی در کتیبههای داخلی تراس و گنبد جنوبی، حیاط شمالی و گنبد غربی (۱۰۳۵ و ۱۰۳۶ق)؛ محمدصالح اصفهانی در کتیبه بالای محراب اساسی و محراب گنبد شرقی (۱۰۳۸ق)؛ محمد محسن امامی در کتیبه باطن محراب حیاط جنوبی مکتب ناصری (۱۰۹۵ق).[۳]
تراسهای مسجد
مسجد امام اصفهان مسجدی میباشد ۴ ایوانی به بعدها ۱۰۰ در ۱۳۰ متر (سوای به حساب آوردن زیربنای مدخل) با صحنی پهناور (۷۰ ئ ۷۰ متر) (بلر، مشتمل بر طاقگان در هر ضلع و ایوانی در راءس هر طاقگان. تراس جنوبی با دو مناره باریک و بلند به طول ۴۸ متر[۴] که در هر جناح آن پیشنمای گنبدی گسترده با ۵۲ متر طول از سطح زمین و ۲۵ متر قطر فرنگی، شبستان را تشکیل میدهد. (۵۱۵ گنبد دو قالب پیازی با ۱۴ متر اختلاف طول دربین دو قالب بیرونی و درونی، بر روی گریو استوانهای سوار گردیده که خویش بر مرحله انتقالی ۱۶ ضلعی قرار گرفته میباشد. در دو جانب شبستان مسجد که خویش محراب و منبری رفیع در آن قراردارد، دو شبستان زمستانی مستطیل صورت واقع میباشد که هریک به ۸ دور و اطراف با طاق قوسی روی ردیفهای سنگی تقسیم می شود. دو تراس شرقی و غربی به بر خلاف روشهای مرسوم در مساجد کشور ایران به اطاقهای گنبددار منتهی میگردند که احتمالاً از طرح مسجد جامع تیموری سمرقند، دارای شهرت به بیبی خانم، اقتباس گردیده میباشد. تراس شمالی مسجد از روش دهلیزی به ورودی اساسی که بر روی میدان گشوده میگردد، متصل میباشد. در سمت شمال شرقی آن دهلیزی طاقدار به صحن کوچکی منش دارااست که مختص آبریزگاه میباشد.[مستلزم منبع]
خصوصیتهای ساختمانی
مسجد امام اصفهان با توکل بر تجارب گذشتگان در طرح سازه و تزیینات، بهغایت نقط ی اوج دگرگونی معماری مساجد در جمهوری اسلامی ایران نایل می آید. با آنکه برنگاره (= پلان) آن براساس مساجد ۴ ایوانی رایج در کشور ایران، و سیاق بنایی و شکلهای معماری آن در اصلً دنبالهرو مثالهای پیشین (مثلا مسجد جامع اصفهان) میباشد، مثال بارزی از تدبیرها معماران در ترکیبهای نوینِ برگرفته از سنتهای سابق معماری کشور ایران به شمار می آید. مثلا ابداعات این سازه، الحاق دو مکتب ناصری و سلیمانیه در جناحهای جنوب شرقی و جنوب غربی به صحن مسجد میباشد که هر مورد به صورت مستطیلی با طاقگان به به دور صحنها و ایوانهای خردخیس به موازات شبستان مسجد قرار دارا هستند.[۵] افزون بر آن، با وجود عظمت و گستردگی سطح و طول سازه و عدم وضوح برنگاره مسجد، تناسب اجزاء ساختمان دقیقاً رعایت، و قرینهسازی در توان اعلا محافظت گردیده میباشد.
از سایر پیش بینی ها معماران و طراحان بنای مسجد، ارتباط آن با میدان میباشد. ناهماهنگی محورهای میدان با دو مسجد واقع در دو ضلع آن (امام و روحانی لطفالله) یکسری بدن از پژوهشگران را به تعمق واداشته میباشد. ظاهراً نرمافزارریزی و اول مرحله اجرای طرح میدان در ۹۹۹ یا این که ۱۰۰۰ق، یعنی حدود ۲۰ سال پیش از استارت ساختمان مسجد امام بوده میباشد.[۶][۷] ظاهرا میدان درین مرحله تنهاً برای «چوگان بازی و اسب تازی» مسطح گردیده بوده و از اینرو، نیازی به برابری شالوده آن با قبله نداشت.[۸] مرحله دوم تاسیس میدان مرتبط با سالهای ۱۰۱۱ و ۱۰۱۲ق/۱۶۰۲ و ۱۶۰۳م میباشد که دربرگیرنده بنای رمز در قیصریه (بازارخان) و بازارهای فضا میدان و مسجد روضه خوان لطف الله و عمارت دو طبقهای در جهت غربی میدان بود که بعداً به ساختمان ۵ طبقه خوب قاپو تغییرو تحول یافت.[۹] بر این پایه تصمیم به بنای دو مسجد درین میدان مدتی پس از طرح و اول اجرای آن گرفته گردیده میباشد و در فیض، محورهای داخلی مساجد با اساس میدان برابری نمینماید.[مستلزم منبع]
گنبد
نمای داخلی گنبد مهم مسجد امام اصفهان؛ در ذیل این گنبد کمترین صدا به سیرتکاملای منعکس شدن مییابد که در همگی مکان صحن شنیده میشود.
یکیاز خصوصیتهای خاص این مسجد گنبد آن میباشد. این گنبد نزدیک به ۴۰۰ سال پیش به سیرتکاملای پیاده سازی گردیده که در ذیل و در حدود راس آن، حتی کمترین صدا با وضوح و شدت بالا منعکس شدن می یابد. این وِیژگی گنبد مسجد در قبل به جهت خلا دستگاههای صوتی و … برای اذان بیان کردن و سخنرانیها بسیار آیتم به کار گیری قرار میگرفته میباشد. این خصوصیت مخصوص بوده و در دیگر اثرها باستانی جمهوری اسلامی ایران به دیده نمی خورد؛ که نشانه دهنده علم بالای سازندگان و معماران این گنبد از مسائل فیزیکی و ریاضی مرتبط با پژواک صوت دارااست.[مستلزم منبع]
نمای مسجد
در حالتی که گفته شد اساس مسجد موازی اساس میدان مهم وجود ندارد. اساس میدان با ۴ جهت مهم مقارن میباشد و به موازات یک کدام از از شاهراههای عمده و سابق شهر جای دارد. ورودی مسجد با بَرِ میدان هماهنگ گردیده، در حالیکه قسمت داخلی آن، برای تصحیح جهت قبله، ۴۵ مرتبه به سمت جنوب غربی می گردد. برای رفع ناهماهنگی این دو پایه، طراحان مسجد فی مابین ورودی آن و تراس شمالی، دهلیز مورّبی مکان دادهاند که در شغل گردش اساس مسجد پس از ورود به ساختمان تأثیری در خویش با خبر بیننده نمیگذارد و شخص وارد شونده به مسجد فارغ از اینکه متوجه گردش ۴۵ جايگاهای خویش گردد، خویش را رو به روی قبله می یابد.[مستلزم منبع]
نبوغ معماران در تهیه نمای بیرونی
از سایر نکات قابل دقت در طرح مسجد، نبوغ معماران آن میباشد. در احتساب نمای ساختمان از نگرش میدان، ارتباط روئت کرد بین بلندترین بخشهای مسجد - یعنی حیاط راز در ورودی و گنبد حیاط مقابل قبله - به وسیله منارههایی که جفت اولیه آن با طول کمتر، گویی منعکس شدن جفت دوم میباشد، چنان برقرار گردیده که از نگرش میدان خیرفقط احجام درونی ساختمان معلوم گردیده، بلکه ژرفانمایی استثنایی نیز پدید آورده میباشد.[مستلزم منبع]
کاشیکاریها
نصیب عمده شکوه و زیبایی مسجد امام اصفهان برآیند تزیینات کاشی کاری آن میباشد که کلیه سطح ها نمایان فرنگی و همگی سطح ها داخلی از بالای ازارههای مرمری را مشتمل بر میشود. شاهکار کاشیکاری مسجد در راز در ورودی مشاهده میشود. طرحهای اسلیمی متنوع و کتیبهها با کاشیهای معرق اعلا نمای ورودی را میپوشاند. ابزار طنابی با کاشی آبی رنگ از دو گلدان نقش پررنگ مرمرین برخاسته، قوس حیاط را تزیین مینماید. نیم گنبد ورودی با منزلتهای مقرنس کاشی کاری از بالای لبه کتیبه مهم که اساسگذاری مسجد را اعلام میدارد، منشأ می گیرد. در هر طرف درِ ورودی کادرسد دکوری با طرحهای ترنج و اسلیمی بر کاشی مرغوب اعمال گردیده میباشد. برخلاف کاشیهای معرق ورودی مسجد، تزیینات دیگر نصیبهای ساختمان از کاشیهای خشتی ۷ رنگ میباشد که در آنان درجات متفاوت رنگ آبیرنگ بر دیگر رنگها ارجحیت یافته، به استثنای شبستانها که با کاشیهایی بیشتر به رنگ رنگ زرد و سبز در بازسازیهای بعداز صفویه پوشیده گردیده میباشد. چگونگی مصالح و شیوه اجرای کاشیهای ۷ رنگ مسجد از کاشیهای معرق تراس ورودی ذیلخیس میباشد. شاید سبب ساز آن هزینه بی حدو حساب، و شتابای بوده میباشد که برای به نقطه پايان بردن تزیین اینگونه بنای وسیعی داشتهاند.[مستلزم منبع]
هدف ها سازه
بخشی از مقرنسهای مسجد امام
عظمت و شکوه مسجد و طریق قرار تصاحب کردن آن در ضلع جنوبی میدان، گنبدخانه مسجد امام اصفهان حاکی از التفات فوقالعاده آن میباشد. از پژوهش ها رابرت مکچزنی برمیآید که طرحریزی قیصریه، میدان نقش دنیا و فروشگاههای محیط آن به این مقصود بوده میباشد که پایه بازرگانی شهر را - که در فصل بهار ۱۰۰۶ق/۱۵۹۸م به طور رسمیً به پایتختی برگزیده گردیده بود - از محله میدان کهنه و بازار قدیم به راس نو منتقل نمایند و در غایت شالودههای اقتصادی عمده اصفهان (و کلاً کشورایران صفوی) را در انحصار دستگاه حکومتی و پادشاه عباس درآورند.[۱۰]
برای رقابت با میدان کهنه که مرکزیت آن اصولاً مرهون مسجد جامع اصفهان بود و عمر آن دستکم به مجال سلجوقیان میرسید، تاسیس مسجدیی گسترده برای جلب جماعت به میدان نقش عالم ضروری مینمود و با ساختن مسجد کاملی در جناح جنوبی میدان طبعاً عبور و مرور عموم انباشته شدن مییافت.
خرید منزلهای مسکونی و پیرزنی که منزلاش را نمیفروخت!
نخست نرمافزارریزی بنای مسجد، محوطه مورد نیاز، چنانکه در مآخذ دیده میشود، منزلهای مسکونی بوده،[۱۱][۱۲][۱۳] و کوشش برای خرید زمینهای این نصیب از شهر طبق موازین دینی، علامتای از عملکرد برای تولید کاملی تازه در کنار میدان تازه شهر میباشد.
به گزارش منجم در روز آدینه ۱۵ صفر ۱۰۲۰ پاد شاه عباس برای آنکه به هنگام استارت ساختمان مسجد وسایل شغل مهیا باشد، ۲ هزار تومان برای تنظیم مصالح سازه و حقوق و دستمزد استادکاران از سازه و سنگ تراش و سنگبر پرداخت،[۱۴] ولی ایراد خرید منزل پیرزنی که دربین زمین مسجد واقع گردیده بود و او در امتناع از به فروش رساندن آن مجدّ بود، فعالیت شروع سازه را به تأخیر انداخت. معلم بدیع الزمان تونی که بهسرویس اشرف به دستور معماری سرگرم بود، واقعیت طرح مسجد و منزل پیرزن را به پهنا رسانید و پاد شاه عباس اورا مأمور جلب رضای پیرزن کرد و او نیز از ذمه این شغل برآمد.[۱۵]
مکچزنی برپایه همین گزارش گمان داراست که طرح (پلان) مسجد به دست بدیعالزمان تهیه و تنظیم گردیده میباشد و در صورتیکه اسم اورا در مآخذ عصر پادشاه عباس یا این که در کتیبههای مسجد نمییابیم، شاید به باعث از دست رفتن شرایط مناسب وی در تشکیلات اداری سلطان عباس پس از اتمام بنای مسجد بوده میباشد.[۱۶]
آغاز تشکیل داد مسجد
مبناریزی مسجد سرنوشت در ۲۳ صفر ۱۰۲۰ شروع شوید و برحسب واقعه مقارن با آغاز سازه، معدن سنگ مرمری در نزدیکی اصفهان (اردستان) کشف شد.[۱۷] که از سنگهای مرغوب آن برای ساختمان مسجد سود گرفتند.[۱۸]
در کتیبهای به خط محمدرضا امامی واقع در زیر کتیبه مهم رمز در مسجد، اسم محب علی بیکالله به تیتر سرکار بیوتات سلطنتی و مشرِفِ سازه، و مدرس علیاکبر اصفهانی به تیتر معمار و مهندس گنجانده گردیده میباشد.[۱۹]
موقوفات مسجد
از سوی فرمانروا عباس محب علی بیک به تیتر متولی اوقاف مسجد گزینش شد و وی نیز ۱۴ فقره ملک به موقوفات مسجد هبه کرد.[۲۰] نوشتهاند که وقفطومار مسجد امام که در آن درآمد ۴۸ ملک واقع در شهر اصفهان و حوالی آن وقف مراقبت و هزینه های مسجد گردیده بود، در کتیبهای سنگی در مسجد منقور بود که فعلا از آن اثری باقی وجود ندارد. رونوشت خلاصهای از این وقفطومار به وسیله روضه خوان بهایی تهیه و تنظیم گردیده بوده که جزئیات و حالت موقوفات مسجد در آن به تصویب رسیده بوده میباشد.[۲۱]
نوسازی و نگاهداری
بهدنبال زمینلرزه ۲۳ ربیعالثانی ۱۲۶۰ق/۱۲ می ۱۸۴۴م،[۲۲] منارههای تراس جنوبی از بدنه جداگانه شد و در خویش تراس نیز سوراخهای عمیق بوجود آمد. باعث این ویرانیها در واقعیت زلزله خلا، بلکه انگیزه حقیقی و واقعی آن ضعف زیرسازی و فشار منارهها و طاق تراس و در سود گردهمایی سازه، ناشی از عجله در فعالیت ساختمان مسجد بود و زمینلرزه آن را آشکار تشکیل داد. در ۱۲۶۱ق به دستور محمدشاه قاجار فارغ از آنکه هیچسیرتکامل تعمیر مهم شکل گیرد، فقط کاشیهای فرو ریخته را ردوبدل، و کتیبهای حاکی از تعمیر مسجد به اسم وی بر پیشانی تراس نصب کردند.[۲۳] در فصل بهار ۱۳۱۰ش/۱۹۳۲م، کاشیهای نصب گردیده در ۱۲۶۱ق فرو جاری شد و رخنههای پوشانده گردیده با گستردگی بیشتر نمودار شد و سازه در خطر فروپاشی قرار گرفت.[۲۴] فعالیت نوسازی حیاط و مهار کردن منارهها با کلافهای آهنی و متصل ساختن آنان بهیکدیگر در ۱۳۱۶ش بهدست استادحسین معارفی، معمار ابنیه تاریخی اصفهان، اجرا به عهده گرفت.[۲۵] در سالهای آنگاه نیز نوسازیهای مهم در دیگر نصیبهای مسجد به عنوان مثال در حیاطهای شرقی و غربی، راز در و جلوخان و هشتی ورودی، مکتبها و... شکل گرفت.
چرا مسجد برای مراسم ترحیم انتخاب میشود؟