?????? ???? ???? ??? ????

فردوس و دوزخ و جهنم برزخی
در برزخ، هر که به سود اعمالی که در جهان اعمال داده میرسد و در فیض، گروهی بهشتی و گروهی جهنمی مسجد قبا مشهد می گردند.[۲۴]
یک کدام از دلایلی که برای ثابت فردوس برزخی طرح گردیده، این آیه از سوره نحل میباشد که فرشتگان زمانی روح مؤمنان را قبض می‌نمایند، به آن ها میگویند: «سلام و عرض ادب باد، به (محرک) آنچه اعمال می‌دادید به پردیس درآیید».[۲۵] همینطور، در سوره آل عمران آمده که شهیدان زنده و ذوق زده می باشند و نزد پروردگارشان روزی آدرس مسجد قبا مشهد داده می گردند.

[۲۶] به اعتقاد و باور دانشمندان از شیعه و سنی، این آیه‌ها نشانگر این حقیقت میباشد که مومنان و شهیدان پس از مرگ و پیش از قیامت، زنده‌اند و در پردیس برزخی حضور دارا‌هستند و از نعمت‌های الهی سود‌مند میباشند.[۲۷]
درباره دوزخ برزخی نیز در سوره نساء آمده که زمانی فرشتگان روح ظالمان را قبض می‌نمایند، با آن ها مصاحبه کرده و به آن ها می گویند: جایگاهتان دوزخ وجهنم میباشد.[۲۸] به یقین پژوهشگران، این مصاحبه دلالت داراست بر این که ظالمان پس از مرگ و پیش از قیامت، زنده میباشند و به دوزخ وجهنم وارد رزرو مسجد قبا مشهد می شوند.[۲۹]
همینطور، به عذاب فرعونیان در سوره غافر[۳۰] ادله گردیده که پس از مرگ، پروردگار عذاب فرعونیان را در دو مرحله ایفا می‌نماید: یکی از پیش از قیامت (هر صبح و شام در برزخ) و دیگری پس از شماره تلفن مسجد قبا مشهد قیامت.[۳۱]
[یادداشت ۴]

در احادیث نیز بارها به پردیس و دوزخ و جهنم برزخی تصریح شد‌ه‌است.[۳۲] [یادداشت ۵] امام علی (ع) در یکی خطبه‌هایش در باره برزخ اینگونه میگوید: آيا هیچیک از بستگان را برسد که دفع مرگ نمایند آيا مدیحه گران با فریاد و فغان خویش گرهى از این شغل توانند گشود در حالى که، آدمى گروگانِ محلّه مردگان میباشد و صرفا در تنگناى گور خفته میباشد. حشرات و گزندگان، پوست تنش را بر دریده‌اند و آن پیكرى که تا چندى پیش زنده و شاداب بود، اینک پوسیده گردیده و وزش بادها نشانش را برانداخته و دستِ حادثه هاِ دوران خاکِ وی بر باد داده. آرى، بدنهاى جدید و لطیف، دگرگون گشته و آن استخوانهاى نیرومند پوسیده گردیده و جانها در گرو توشهِ گرانِ گناهان گرفتار ما‌نده‌اند. آن خبرهاى غیبى، که شنیده بودند، به اعتقاد و باور چشم‌اند. از وی نمى‌خواهند که بر انجام نیک خویش بیفزایند و راهى براى گذشتن از لغزشها و خطاهایشان نمی‌یابند.[۳۳]

تکامل و تنزّل در برزخ
به اعتقادوباور دانشمندان، قابلیت و امکان تکامل و تنزّل در برزخ، بوسیله اثرها اعمالی که سابقا در جهان جاری ساختن داده‌ایم، وجود دارااست؛ چنانکه پروردگار در سوره یس فرموده «مردگان را زنده میکنیم و آنچه کرده‌اند و آنچه از آثارشان پس از مردن بروز می‌نماید، همگی را می‌نویسیم»[۳۴].[۳۵]
این تیم از پژوهشگران متذکر گردیده‌اند که در برزخ، قابلیت اعمال شغل های نیک و بد که به تکامل یا این که تنزّل فرد بینجامد، نیست؛[۳۶] چنانکه امام علی(ع) فرموده «امروز(پیش از مرگ)، وقتِ فعالیت میباشد خیر حسابرسی؛ و فردا(پس از مرگ) وقتِ حسابرسی میباشد، خیر فعالیت».[۳۷]
برخی از احادیث مدرک می دهند که خردسال ها از این قاعده استثنا گردیده و می توانند در برزخ تکامل یابند.[۳۸]

شفاعت در برزخ
نوشته‌علمیٔ مهم: شفاعت
شفاعت از مسلمات قرآنی میباشد[۳۹] که به اعتقاد و باور بعضا از دانشمندان شیعه-به عنوان مثال محمدحسین طباطبائی و محمدحسین حسینی تهرانی- اصطلاحاً به معنای برداشتن عذاب از گناهکاران در روز قیامت میباشد و مشتمل بر برزخ نمی شود.[۴۰] این مجموعه از پژوهشگران، حضور رسول(ص) و ائمه(ع) در حالا احتضار و پرسش قبر و تصرفات تکوینی وی را قبول دارا‌هستند البته از آن، با تیتر شفاعت حافظه نمیکنند.[۴۱]

در انتقاد این طریقه اورده شده که همین ترازو از تصرفات تکوینی نبی(ص) و ائمه(ع) در برزخ، مصداق شفاعت میباشد؛ و این ماجرا از امام درست گو(ع) که «در قيامت، همگی شما در پرتو شفاعت پيامبر یا این که جانشین وی، در پردیس هستيد؛ ولی به پروردگار نسبت به شما در برزخ هراسناكم!»[۴۲] نیز دلالتی ندارد بر این که در برزخ، شفاعت وجود ندارد بلکه امام(ع) درصدد ذکر این نکته میباشد که نباید به آرزو شفاعت، به گناه کثیف شویم زیرا احتمال دارااست در برزخ، به دلایلی مشتمل بر شفاعت نشویم.[۴۳]

تفاوت‌های برزخ و آخرت
برخی دانشمندان، برای آخرت معنای پهناور‌ای در لحاظ گرفته و آن را به معنای دنیا بعداز مرگ میدانند که دربرگیرنده برزخ و قیامت کبری و بعداز آن میگردد. در‌این حالت، برزخ بخشی از آخرت میباشد خیر متمایز از آن.[۴۴] ولی گروهی از دانشمندان، آخرت را به معنای عالم بعد از قیامت کبری، و برزخ را به معنای عالم بعد از مرگ و پیش از قیامت کبری دانسته و به مقایسه آن دو و بیان تفاوت‌هایشان پرداخته‌اند:[۴۵]

با برپایی قیامت، جهان و برزخ نابود گردیده و آخرت آغاز می‌گردد؛ ولی وجود برزخ به طور برابر با وجود جهان برقرار میباشد.[۴۶]
با برپایی قیامت، در آخرت ارتباط بشر با اثرها اعمالی که سابقا در جهان اعمال داده بود جدا می‌گردد؛ البته در برزخ، اینگونه ارتباط‌ای برقرار میباشد.[۴۷]
برهمین اساس، بواسطه اثرها اعمالی که سابقا در عالم اجرا داده گردیده، قابلیت و امکان تکامل و تنزّل در قیامت نیست؛ ولی در برزخ اینگونه امکانی می باشد.[۴۸]
با برپایی قیامت، برگشت از آخرت به عالم ممکن وجود ندارد؛ ولی رجوع و برگشت از برزخ به جهان ممکن میباشد، چنانکه زنده کردن مردگان بوسیله عیسی(ع) و یا این که رجعت برخی آدم‌ها، برگشت آن ها از برزخ به عالم میباشد.[۴۹]
در آخرت، روح آدمی به تن مادی و دنیوی خودش وابستگی میگیرد؛ البته در برزخ روح آدمی با تن مثالی معاش می‌نماید.[۵۰]
در آخرت، شفاعت وجود دارااست؛ ولی -سازه بر یک حیث- در برزخ شفاعت وجود ندارد.[۵۱]
با برپایی قیامت، آدم‌ها تمامی و ناگهان توده می گردند؛ ولی در برزخ، بشر‌ها به ندرت و به گذر زمان فرصت، به یکدیگر ملحق میشوند.[۵۲]
عذاب آخرت شدیدتر و طاقت فرسا‌خیس از عذاب برزخ میباشد؛ چنانکه عذاب آخرت برای گروهی از عموم جاوادنه میباشد ولی عذاب برزخ برای همگان موقت میباشد و با برپایی قیامت، از فی مابین می‌رود.[۵۳]
ملاصدرا در اسفار تفاوت آن‌چه را آدم در برزخ مشاهده می‌نماید با آن‌چه در قیامت مشاهده می‌نماید در شدت و ضعف،کمال و نقص دانسته بدین ذکر که آدمی در برزخ شکل‌های جزیی غیر دنیوی را با چشم خاطر مشاهده می‌نماید البته در قیامت با دیده اخروی به طور محسوس مشاهده می نماید ولی دیده محسوس‌ْدربین آدم در آخرت غیر از دنیاست. [۵۴]

فردوس و دوزخ و جهنم برزخی
در برزخ، هر که به سود اعمالی که در جهان اعمال داده میرسد و در فیض، گروهی بهشتی و گروهی جهنمی مسجد قبا مشهد می گردند.[۲۴]
یک کدام از دلایلی که برای ثابت فردوس برزخی طرح گردیده، این آیه از سوره نحل میباشد که فرشتگان زمانی روح مؤمنان را قبض می‌نمایند، به آن ها میگویند: «سلام و عرض ادب باد، به (محرک) آنچه اعمال می‌دادید به پردیس درآیید».[۲۵] همینطور، در سوره آل عمران آمده که شهیدان زنده و ذوق زده می باشند و نزد پروردگارشان روزی آدرس مسجد قبا مشهد داده می گردند.

[۲۶] به اعتقاد و باور دانشمندان از شیعه و سنی، این آیه‌ها نشانگر این حقیقت میباشد که مومنان و شهیدان پس از مرگ و پیش از قیامت، زنده‌اند و در پردیس برزخی حضور دارا‌هستند و از نعمت‌های الهی سود‌مند میباشند.[۲۷]
درباره دوزخ برزخی نیز در سوره نساء آمده که زمانی فرشتگان روح ظالمان را قبض می‌نمایند، با آن ها مصاحبه کرده و به آن ها می گویند: جایگاهتان دوزخ وجهنم میباشد.[۲۸] به یقین پژوهشگران، این مصاحبه دلالت داراست بر این که ظالمان پس از مرگ و پیش از قیامت، زنده میباشند و به دوزخ وجهنم وارد رزرو مسجد قبا مشهد می شوند.[۲۹]
همینطور، به عذاب فرعونیان در سوره غافر[۳۰] ادله گردیده که پس از مرگ، پروردگار عذاب فرعونیان را در دو مرحله ایفا می‌نماید: یکی از پیش از قیامت (هر صبح و شام در برزخ) و دیگری پس از شماره تلفن مسجد قبا مشهد قیامت.[۳۱]
[یادداشت ۴]

در احادیث نیز بارها به پردیس و دوزخ و جهنم برزخی تصریح شد‌ه‌است.[۳۲] [یادداشت ۵] امام علی (ع) در یکی خطبه‌هایش در باره برزخ اینگونه میگوید: آيا هیچیک از بستگان را برسد که دفع مرگ نمایند آيا مدیحه گران با فریاد و فغان خویش گرهى از این شغل توانند گشود در حالى که، آدمى گروگانِ محلّه مردگان میباشد و صرفا در تنگناى گور خفته میباشد. حشرات و گزندگان، پوست تنش را بر دریده‌اند و آن پیكرى که تا چندى پیش زنده و شاداب بود، اینک پوسیده گردیده و وزش بادها نشانش را برانداخته و دستِ حادثه هاِ دوران خاکِ وی بر باد داده. آرى، بدنهاى جدید و لطیف، دگرگون گشته و آن استخوانهاى نیرومند پوسیده گردیده و جانها در گرو توشهِ گرانِ گناهان گرفتار ما‌نده‌اند. آن خبرهاى غیبى، که شنیده بودند، به اعتقاد و باور چشم‌اند. از وی نمى‌خواهند که بر انجام نیک خویش بیفزایند و راهى براى گذشتن از لغزشها و خطاهایشان نمی‌یابند.[۳۳]

تکامل و تنزّل در برزخ
به اعتقادوباور دانشمندان، قابلیت و امکان تکامل و تنزّل در برزخ، بوسیله اثرها اعمالی که سابقا در جهان جاری ساختن داده‌ایم، وجود دارااست؛ چنانکه پروردگار در سوره یس فرموده «مردگان را زنده میکنیم و آنچه کرده‌اند و آنچه از آثارشان پس از مردن بروز می‌نماید، همگی را می‌نویسیم»[۳۴].[۳۵]
این تیم از پژوهشگران متذکر گردیده‌اند که در برزخ، قابلیت اعمال شغل های نیک و بد که به تکامل یا این که تنزّل فرد بینجامد، نیست؛[۳۶] چنانکه امام علی(ع) فرموده «امروز(پیش از مرگ)، وقتِ فعالیت میباشد خیر حسابرسی؛ و فردا(پس از مرگ) وقتِ حسابرسی میباشد، خیر فعالیت».[۳۷]
برخی از احادیث مدرک می دهند که خردسال ها از این قاعده استثنا گردیده و می توانند در برزخ تکامل یابند.[۳۸]

شفاعت در برزخ
نوشته‌علمیٔ مهم: شفاعت
شفاعت از مسلمات قرآنی میباشد[۳۹] که به اعتقاد و باور بعضا از دانشمندان شیعه-به عنوان مثال محمدحسین طباطبائی و محمدحسین حسینی تهرانی- اصطلاحاً به معنای برداشتن عذاب از گناهکاران در روز قیامت میباشد و مشتمل بر برزخ نمی شود.[۴۰] این مجموعه از پژوهشگران، حضور رسول(ص) و ائمه(ع) در حالا احتضار و پرسش قبر و تصرفات تکوینی وی را قبول دارا‌هستند البته از آن، با تیتر شفاعت حافظه نمیکنند.[۴۱]

در انتقاد این طریقه اورده شده که همین ترازو از تصرفات تکوینی نبی(ص) و ائمه(ع) در برزخ، مصداق شفاعت میباشد؛ و این ماجرا از امام درست گو(ع) که «در قيامت، همگی شما در پرتو شفاعت پيامبر یا این که جانشین وی، در پردیس هستيد؛ ولی به پروردگار نسبت به شما در برزخ هراسناكم!»[۴۲] نیز دلالتی ندارد بر این که در برزخ، شفاعت وجود ندارد بلکه امام(ع) درصدد ذکر این نکته میباشد که نباید به آرزو شفاعت، به گناه کثیف شویم زیرا احتمال دارااست در برزخ، به دلایلی مشتمل بر شفاعت نشویم.[۴۳]

تفاوت‌های برزخ و آخرت
برخی دانشمندان، برای آخرت معنای پهناور‌ای در لحاظ گرفته و آن را به معنای دنیا بعداز مرگ میدانند که دربرگیرنده برزخ و قیامت کبری و بعداز آن میگردد. در‌این حالت، برزخ بخشی از آخرت میباشد خیر متمایز از آن.[۴۴] ولی گروهی از دانشمندان، آخرت را به معنای عالم بعد از قیامت کبری، و برزخ را به معنای عالم بعد از مرگ و پیش از قیامت کبری دانسته و به مقایسه آن دو و بیان تفاوت‌هایشان پرداخته‌اند:[۴۵]

با برپایی قیامت، جهان و برزخ نابود گردیده و آخرت آغاز می‌گردد؛ ولی وجود برزخ به طور برابر با وجود جهان برقرار میباشد.[۴۶]
با برپایی قیامت، در آخرت ارتباط بشر با اثرها اعمالی که سابقا در جهان اعمال داده بود جدا می‌گردد؛ البته در برزخ، اینگونه ارتباط‌ای برقرار میباشد.[۴۷]
برهمین اساس، بواسطه اثرها اعمالی که سابقا در عالم اجرا داده گردیده، قابلیت و امکان تکامل و تنزّل در قیامت نیست؛ ولی در برزخ اینگونه امکانی می باشد.[۴۸]
با برپایی قیامت، برگشت از آخرت به عالم ممکن وجود ندارد؛ ولی رجوع و برگشت از برزخ به جهان ممکن میباشد، چنانکه زنده کردن مردگان بوسیله عیسی(ع) و یا این که رجعت برخی آدم‌ها، برگشت آن ها از برزخ به عالم میباشد.[۴۹]
در آخرت، روح آدمی به تن مادی و دنیوی خودش وابستگی میگیرد؛ البته در برزخ روح آدمی با تن مثالی معاش می‌نماید.[۵۰]
در آخرت، شفاعت وجود دارااست؛ ولی -سازه بر یک حیث- در برزخ شفاعت وجود ندارد.[۵۱]
با برپایی قیامت، آدم‌ها تمامی و ناگهان توده می گردند؛ ولی در برزخ، بشر‌ها به ندرت و به گذر زمان فرصت، به یکدیگر ملحق میشوند.[۵۲]
عذاب آخرت شدیدتر و طاقت فرسا‌خیس از عذاب برزخ میباشد؛ چنانکه عذاب آخرت برای گروهی از عموم جاوادنه میباشد ولی عذاب برزخ برای همگان موقت میباشد و با برپایی قیامت، از فی مابین می‌رود.[۵۳]
ملاصدرا در اسفار تفاوت آن‌چه را آدم در برزخ مشاهده می‌نماید با آن‌چه در قیامت مشاهده می‌نماید در شدت و ضعف،کمال و نقص دانسته بدین ذکر که آدمی در برزخ شکل‌های جزیی غیر دنیوی را با چشم خاطر مشاهده می‌نماید البته در قیامت با دیده اخروی به طور محسوس مشاهده می نماید ولی دیده محسوس‌ْدربین آدم در آخرت غیر از دنیاست. [۵۴]