?????? ???? ???? ??? ????

اجتهاد بالاترین سکو علمی در علم فقه اسلامی و به معنای بضاعت استنباط احکام فقاهتی از منابع فقهی میباشد. کسی را که به درجه اجتهاد رسیده مُجتَهِد یا این که دانا می خوانند. اجتهاد مستلزم یاددادن شاخه‌های مختلفی از علم ها شرعی و ادبی مثل ادبیات عرب، اصول فقه، منطق، آیه‌ها الاحکام، رجال و درایه، عقیده‌های فقهای متقدم و تعبیروتفسیر قرآن میباشد. بنابر فقه شیعه، اجتهاد واجب تخییری میباشد؛ به‌این مفهوم که هر مکلفی مخیر میباشد یا این که اجتهاد نماید یا این که به واسطه پیروی از مجتهد و یا این که با احتیاط، احکام دینی خویش را به دست آورد. از سویی دیگر، اجتهاد برای مراقبت احکام فقهی از بیماری آلزایمر و برای پاسخگویی به مسائل فقاهتی مسلمان‌ها، واجب کفایی مسجد قبا مشهد میباشد.
واژه و کلمه اجتهاد و مجتهد در قرآن به فعالیت نرفته البته بعضا دانشمندان شیعه معتقدند واژه و کلمه قرآنی «تَفَقُّه»، به حیث معنایی، به اجتهاد مجاورت آدرس مسجد قبا مشهد میباشد.

معنی‌شناسی
اجتهاد به‌معنای به فعالیت بردن کل کوشش و کاوش برای تهیه نمودن حکم دینی میباشد.[۱] همینطور در تعریف و تمجید آن گفته‌اند اجتهاد ملکه‌ای میباشد که در پرتو آن توان استنباط حکم فقاهتی به‌ دست رزرو مسجد قبا مشهد میاید.[۲]

کلمه و واژه اجتهاد از ماده «جَهْد» و به معنای رنج و مشقت میباشد.[۳]

پیشینه و تاریخچه
نوشته‌علمی‌های مهم: اصول فقه و اخباریون
تاریخ اجتهاداز جنبه‌های متفاوت قابل نظارت میباشد. در یک تحقیق، سه عصر برای آن شماره تلفن مسجد قبا مشهد برشمرده‌اند:[۴]

دورۀ تشریع
این زمان، به طور همزمان با حیات پیغمبر(ص) و نزول وحی میباشد. درین بعد از ظهر، احکام الهی از گذر قرآن و سنّت ذکر میشد. آیه ‌۱۲۲ سوره توبه «لِیتفقَّهوا فِی الدّینِ و لِینذِجایز قَومَهُم» بر مجوز و وجود اجتهاد درین بعدازظهر دلالت دارااست[۵] هرچند بعضی، با ادله به قابلیت و امکان علم آموزی باور به احکام از روش وحی، وجود مجوز اجتهاد در‌این بعد از ظهر را نفی کرده‌اند.[۶]

دورۀ امامان معصوم
این زمان از رحلت فرستاده(ص) تا بعدازظهر غایب بودن کبری را مشمول میشود. بنابر آموزه‌های شیعه، امامان(ع) از گناه، غلط و نادرست معصوم‌اند و به این رو تقلید از سنت آنها واجب میباشد. مبتنی بر این اطمینان، فقه شیعه پویا و بی نیاز میباشد. با این اکنون، در‌این زمان، چنان‌که در بعضی از احادیث نیز آمده، شیعه ها با تشویق امامان(ع)، به اجتهاد درست روی آوردند[۷] و امامان(ع) برای نگهداری به جا مانده شرعی و کلامی، علاوه بر تأکید بر اجتهاد، رهروان خویش را از خلط آرای فردی با روایات، گشوده‌داشتند و به نگهداری، نگارش و نقل درست آن پیشنهاد کرده،[۸] هم زمان، اجتهادات بر پایه ی قیاس و استحسان و اجتهاد به رأی را مردود دانستند.[۹]

دورۀ غایب بودن
شیعه‌ها بعداز غایب بودن امام دوازدهم(ع) در حوادثی که برای‌شان پیش می‌آمد و مستلزم حکم فقهی آن بودند، با فضای خالی روبرو شدند؛ ولی بنابر روایاتی که از امامان معصوم(ع) بر مکان باقی‌مانده بود، مأمور شدند به فقیهان شیعه رجوع و برگشت نمایند. امام مجال(ع) در حدیثی، مرجع کسب اهل آیین به احکام در بعد از ظهر غایب بودن را فقیهان میداند.[۱۰]. با توجّه به‌این ذکر، رهبری فکری و مرجعیت فقاهتی در بعدازظهر غایب بودن از امامان معصوم(ع) به فقیهان جامع حالت امانت شد.
اجتهاد در بعد از ظهر غایب بودن مراحلی را پشت راز گذاشت:

مرحله گردآوری‌آوری و تهیه روایات و تألیف کتاب‌های شرعی به‌شکل روایی با حذف گواهی[۱۱]کتاب‌هایی نظیر المقنع روحانی صدوق و المقنعه موءثر و نهایه روحانی طوسی به همین صورت تألیف شدند.
مرحله کمال اجتهاد و تدوین غیر وابستهّ کتاب‌های دینی نظیر المبسوط روحانی طوسی.
رکود اجتهاد در فقه شیعه. در‌این مرحله، اجتهاد شیعه از پویایی و تکان گشوده‌ایستاد و با اثرپذیری برنده فقیهان از آرای روضه خوان طوسی، اجتهاد در کار تعطیل شد.
مرحله تکان و رویش مجدّد اجتهاد.
پیدایش اخباری‌گری که انزوای اجتهادِ بر طبق اصول را منجر شد.
مرحله احیای مجدد اجتهاد و افول فکر اخباری‌گری.
مقدمات اجتهاد
خواسته از اجتهاد در عصر تشریع (بعدازظهر حیات فرستاده اکرم و امامان)، استعمال حکم فقاهتی از صحبت نبی(ص)و امامان شیعه بود؛ از همین روی به یادگرفتن برخی شاخه‌های علمی و ادبی مستلزم خلا؛ البته در زمان غایب بودن، وصال به توانگری اجتهاد، به تبحر در بعضی علم ها مانند صَرف، نحو، لغت، منطق، رجال، اصول فقه و شناخت با قرآن و سنّت و محاورات عرفی و‌... مستلزم میباشد. در اینکه چه مقدار می بایست در‌این علم ها تبحر داشت اختلاف میباشد[۱۲]البته در واقعیتِ اجتهاد که در اصطلاح شرعی، «ردِّ فرع به اصل» میباشد، تفاوتی در میان بعدازظهر حضور نبی(ص)و امامان، و بعد از ظهر غایب بودن وجود ندارد.[۱۳]

اقسام
برای اجتهاد به دلایل زیادی تقسیم‌بندی‌ها و انواعی برشمرده‌اند؛ به عنوان مثال:

اجتهاد به معنای عام: این اصطلاح مرادف با رأی و عبارت از نوعی تشریع و جعل ضابطه از سوی فقید در مورد ها فقدان نص و مصداق پر‌نور آن قیاس میباشد[۱۴]بلکه شافعی آن را مرادف قیاس می داند.[۱۵] در‌این سیرتکامل از اجتهاد، زمانی در کتاب و سنت، برای استنباط دینی، نص نیست، مجتهد به اجتهاد و برداشت فردی و خیالی خود برگشت می‌نماید. در واقع این نوع اجتهاد نوعی عملیات فکری و خیالی میباشد که در آن رأی و لحاظِ فردی مجتهد مبدّل به یک کدام از منابع فقه میشود.
اجتهاد بالفعل و بالقوه: اجتهاد بالقوّه آن میباشد که مجتهد، ملکه و بضاعت و توان استنباط احکام فقهی را داراست، ولی در فعالیت، استنباط نکرده و یا این که مورد ها استنباط وی اندک میباشد. اجتهاد بالفعل آن میباشد که مجتهد خلال توان بر استنباط، در فعالیت نیز احکام اکثری را استنباط نموده است.
اجتهاد مطلق و تجزّی در اجتهاد: اجتهاد مطلق عبارت میباشد از اقتدار بر استنباط در همۀ ابواب شرعی، اما اجتهاد به نحو تجزّی عبارت میباشد از توانگری بر استنباط در بعضا ابواب فقاهتی، مانند نماز.[۱۶]
اجتهاد تحلیلی و سیستمی: در اجتهاد تحلیلی، احکام دینی فارغ از اعتنا به رابطه آن‌ها با یکدیگر و ابتناء بر مبانی فلسفی و سازش‌شان در جهت هدف ها‌ و هدف های شریعت، استنباط میشود. در اجتهاد سیستمی، غرضِ غایی، کشف احکام، رابطه ها دربین آنان و کیفیت کارکردشان در جهت غرض‌های نظام احکام افعال مکلفان میباشد. در شیوه دوم، منابع اجتهاد به عبارتی منابع چهارگانه اجتهاد مصطلح (تحلیلی) میباشد و نیز اکثر وقت ها قواعد اصول فقه نیز دارای اعتبار و قابل‌استعمال میباشد.[۱۷]
حکم اجتهاد

اجتهاد بالاترین سکو علمی در علم فقه اسلامی و به معنای بضاعت استنباط احکام فقاهتی از منابع فقهی میباشد. کسی را که به درجه اجتهاد رسیده مُجتَهِد یا این که دانا می خوانند. اجتهاد مستلزم یاددادن شاخه‌های مختلفی از علم ها شرعی و ادبی مثل ادبیات عرب، اصول فقه، منطق، آیه‌ها الاحکام، رجال و درایه، عقیده‌های فقهای متقدم و تعبیروتفسیر قرآن میباشد. بنابر فقه شیعه، اجتهاد واجب تخییری میباشد؛ به‌این مفهوم که هر مکلفی مخیر میباشد یا این که اجتهاد نماید یا این که به واسطه پیروی از مجتهد و یا این که با احتیاط، احکام دینی خویش را به دست آورد. از سویی دیگر، اجتهاد برای مراقبت احکام فقهی از بیماری آلزایمر و برای پاسخگویی به مسائل فقاهتی مسلمان‌ها، واجب کفایی مسجد قبا مشهد میباشد.
واژه و کلمه اجتهاد و مجتهد در قرآن به فعالیت نرفته البته بعضا دانشمندان شیعه معتقدند واژه و کلمه قرآنی «تَفَقُّه»، به حیث معنایی، به اجتهاد مجاورت آدرس مسجد قبا مشهد میباشد.

معنی‌شناسی
اجتهاد به‌معنای به فعالیت بردن کل کوشش و کاوش برای تهیه نمودن حکم دینی میباشد.[۱] همینطور در تعریف و تمجید آن گفته‌اند اجتهاد ملکه‌ای میباشد که در پرتو آن توان استنباط حکم فقاهتی به‌ دست رزرو مسجد قبا مشهد میاید.[۲]

کلمه و واژه اجتهاد از ماده «جَهْد» و به معنای رنج و مشقت میباشد.[۳]

پیشینه و تاریخچه
نوشته‌علمی‌های مهم: اصول فقه و اخباریون
تاریخ اجتهاداز جنبه‌های متفاوت قابل نظارت میباشد. در یک تحقیق، سه عصر برای آن شماره تلفن مسجد قبا مشهد برشمرده‌اند:[۴]

دورۀ تشریع
این زمان، به طور همزمان با حیات پیغمبر(ص) و نزول وحی میباشد. درین بعد از ظهر، احکام الهی از گذر قرآن و سنّت ذکر میشد. آیه ‌۱۲۲ سوره توبه «لِیتفقَّهوا فِی الدّینِ و لِینذِجایز قَومَهُم» بر مجوز و وجود اجتهاد درین بعدازظهر دلالت دارااست[۵] هرچند بعضی، با ادله به قابلیت و امکان علم آموزی باور به احکام از روش وحی، وجود مجوز اجتهاد در‌این بعد از ظهر را نفی کرده‌اند.[۶]

دورۀ امامان معصوم
این زمان از رحلت فرستاده(ص) تا بعدازظهر غایب بودن کبری را مشمول میشود. بنابر آموزه‌های شیعه، امامان(ع) از گناه، غلط و نادرست معصوم‌اند و به این رو تقلید از سنت آنها واجب میباشد. مبتنی بر این اطمینان، فقه شیعه پویا و بی نیاز میباشد. با این اکنون، در‌این زمان، چنان‌که در بعضی از احادیث نیز آمده، شیعه ها با تشویق امامان(ع)، به اجتهاد درست روی آوردند[۷] و امامان(ع) برای نگهداری به جا مانده شرعی و کلامی، علاوه بر تأکید بر اجتهاد، رهروان خویش را از خلط آرای فردی با روایات، گشوده‌داشتند و به نگهداری، نگارش و نقل درست آن پیشنهاد کرده،[۸] هم زمان، اجتهادات بر پایه ی قیاس و استحسان و اجتهاد به رأی را مردود دانستند.[۹]

دورۀ غایب بودن
شیعه‌ها بعداز غایب بودن امام دوازدهم(ع) در حوادثی که برای‌شان پیش می‌آمد و مستلزم حکم فقهی آن بودند، با فضای خالی روبرو شدند؛ ولی بنابر روایاتی که از امامان معصوم(ع) بر مکان باقی‌مانده بود، مأمور شدند به فقیهان شیعه رجوع و برگشت نمایند. امام مجال(ع) در حدیثی، مرجع کسب اهل آیین به احکام در بعد از ظهر غایب بودن را فقیهان میداند.[۱۰]. با توجّه به‌این ذکر، رهبری فکری و مرجعیت فقاهتی در بعدازظهر غایب بودن از امامان معصوم(ع) به فقیهان جامع حالت امانت شد.
اجتهاد در بعد از ظهر غایب بودن مراحلی را پشت راز گذاشت:

مرحله گردآوری‌آوری و تهیه روایات و تألیف کتاب‌های شرعی به‌شکل روایی با حذف گواهی[۱۱]کتاب‌هایی نظیر المقنع روحانی صدوق و المقنعه موءثر و نهایه روحانی طوسی به همین صورت تألیف شدند.
مرحله کمال اجتهاد و تدوین غیر وابستهّ کتاب‌های دینی نظیر المبسوط روحانی طوسی.
رکود اجتهاد در فقه شیعه. در‌این مرحله، اجتهاد شیعه از پویایی و تکان گشوده‌ایستاد و با اثرپذیری برنده فقیهان از آرای روضه خوان طوسی، اجتهاد در کار تعطیل شد.
مرحله تکان و رویش مجدّد اجتهاد.
پیدایش اخباری‌گری که انزوای اجتهادِ بر طبق اصول را منجر شد.
مرحله احیای مجدد اجتهاد و افول فکر اخباری‌گری.
مقدمات اجتهاد
خواسته از اجتهاد در عصر تشریع (بعدازظهر حیات فرستاده اکرم و امامان)، استعمال حکم فقاهتی از صحبت نبی(ص)و امامان شیعه بود؛ از همین روی به یادگرفتن برخی شاخه‌های علمی و ادبی مستلزم خلا؛ البته در زمان غایب بودن، وصال به توانگری اجتهاد، به تبحر در بعضی علم ها مانند صَرف، نحو، لغت، منطق، رجال، اصول فقه و شناخت با قرآن و سنّت و محاورات عرفی و‌... مستلزم میباشد. در اینکه چه مقدار می بایست در‌این علم ها تبحر داشت اختلاف میباشد[۱۲]البته در واقعیتِ اجتهاد که در اصطلاح شرعی، «ردِّ فرع به اصل» میباشد، تفاوتی در میان بعدازظهر حضور نبی(ص)و امامان، و بعد از ظهر غایب بودن وجود ندارد.[۱۳]

اقسام
برای اجتهاد به دلایل زیادی تقسیم‌بندی‌ها و انواعی برشمرده‌اند؛ به عنوان مثال:

اجتهاد به معنای عام: این اصطلاح مرادف با رأی و عبارت از نوعی تشریع و جعل ضابطه از سوی فقید در مورد ها فقدان نص و مصداق پر‌نور آن قیاس میباشد[۱۴]بلکه شافعی آن را مرادف قیاس می داند.[۱۵] در‌این سیرتکامل از اجتهاد، زمانی در کتاب و سنت، برای استنباط دینی، نص نیست، مجتهد به اجتهاد و برداشت فردی و خیالی خود برگشت می‌نماید. در واقع این نوع اجتهاد نوعی عملیات فکری و خیالی میباشد که در آن رأی و لحاظِ فردی مجتهد مبدّل به یک کدام از منابع فقه میشود.
اجتهاد بالفعل و بالقوه: اجتهاد بالقوّه آن میباشد که مجتهد، ملکه و بضاعت و توان استنباط احکام فقهی را داراست، ولی در فعالیت، استنباط نکرده و یا این که مورد ها استنباط وی اندک میباشد. اجتهاد بالفعل آن میباشد که مجتهد خلال توان بر استنباط، در فعالیت نیز احکام اکثری را استنباط نموده است.
اجتهاد مطلق و تجزّی در اجتهاد: اجتهاد مطلق عبارت میباشد از اقتدار بر استنباط در همۀ ابواب شرعی، اما اجتهاد به نحو تجزّی عبارت میباشد از توانگری بر استنباط در بعضا ابواب فقاهتی، مانند نماز.[۱۶]
اجتهاد تحلیلی و سیستمی: در اجتهاد تحلیلی، احکام دینی فارغ از اعتنا به رابطه آن‌ها با یکدیگر و ابتناء بر مبانی فلسفی و سازش‌شان در جهت هدف ها‌ و هدف های شریعت، استنباط میشود. در اجتهاد سیستمی، غرضِ غایی، کشف احکام، رابطه ها دربین آنان و کیفیت کارکردشان در جهت غرض‌های نظام احکام افعال مکلفان میباشد. در شیوه دوم، منابع اجتهاد به عبارتی منابع چهارگانه اجتهاد مصطلح (تحلیلی) میباشد و نیز اکثر وقت ها قواعد اصول فقه نیز دارای اعتبار و قابل‌استعمال میباشد.[۱۷]
حکم اجتهاد