محتوا
حکمةالاشراق مشمول دو نصیب عمده در قانون ها اندیشه و انوارالهیه میباشد و در صدر پیشگفتار و در پایان وصیتِ مصنّف در آن مذکور مسجد قبا مشهد میباشد.
نصیب اولیه
بخش نخستین، دربارۀ «مقررات الفکر» یا این که «موازین تامل» (منطق) میباشد. سهروردی، همچون ابن سینا در کتاب الاشارات و التنبیهات، منطق را در تقسیم بندی دوبخشی عرضه نموده است. دو نوشتهی علمی از این بخش به مشاجره تعریف و تمجید (تصور) و حجت (تصدیق) تخصیص دارااست. نوشتهعلمی سوم در مغالطات و بعضا داوریها (حکومات) در میان سخنان اشراقیون و مشائیان، و بسیار مختصر میباشد و در آن صرفا به بعضا قواعد و قانون ها، و درضمن به قواعد اشراقی، اشاره آدرس مسجد قبا مشهد گردیده است.[۱۲]
اصطلاحات تازه
سهروردی در قسمت منطق برای بعضی اصطلاحات منطقی هم اندازههای جدیدای به عمل برده میباشد، مانند دلالتهای «قصد »، «منطقه» و «تطفّل» به مکان دلالتهای مطابقه، تضمن رزرو مسجد قبا مشهد و التزام.[۱۳]
نصیب مغالطات یا این که حکومات مهم ترین قسمت این نصیب میباشد که سهروردی در آن تفاوت مبانی خویش و مشائیان را توضیح داده میباشد. برای مثال مباحث اصلی این نصیب، ثابت اعتباری بودن وجود، انکار مخلوط جسم از مادّه و شکل و ثابت مُثُل افلاطونی شماره تلفن مسجد قبا مشهد میباشد.[۱۴]
نصیب دوم
بخش دوم حکمةالاشراق، در ذکر فلسفه نوری و حکمت اشراقی سهروردی میباشد. درین نصیب، نسبت نور و روشنایی و تاریکی و اقسام آنها و مراتب انوار و مختصات نورالانوار گستردن داده شدهاست.
تبیین تغایر انوار از روش کمال و نقص (تشکیک) و پیدایش کثرت در آنها با نسبتهای «مشاهده و اشراق»، «قهر و محبت» و «فقر و غنا»، از اصول اشراقی و ابتکارات خاص سهروردی میباشد که دراین کتاب به آن اشاره گردیدهاست.[۱۵] تأکید سهروردی بر وجود ارباب گونه های (انوار قواهر عرضی) و ثابت وجود آنان براساس قاعده قابلیت و امکان اشرف، تایید صلاحیت صدور بسیط از مرکب، اَزَلیت فعل انوار و قِدَمِ فقید، ازلیت مجال، مجعول بودن ماهیت به مکان وجود، نظارت دلایل معتقدان به تناسخ و ثابت فقیه نمونه (مُثُلِ مُعَلقه)، از مباحث اصلی مطرح گردیده دراین تاثیر میباشد.[۱۶]
مداقه
شارحان حکمة الاشراق این کتاب را به بزرگی ستودهاند. شهرزوری، در پیشگفتار گستردن خویش،[۱۷]آن را گنجینه شگفتیها، انباشته از نکتههای غریب و سودمند که روی زمین، تعالیخیس، شریفخیس و صحیحخیس از آن در ارتباط دانش الهی بکر وصف نموده است. قطب الدین شیرازی نیز در پیشگفتار گستردن خویش،[۱۸] خلال بیان بعضا توصیفات شهرزوری، گفته میباشد: «این کتاب با اینکه مختصر و معدود وسعت میباشد، دارنده علم بسیار و اسم بلندمرتبه و منزلت والایی میباشد و تا جایی که ما مطلعیم بر روی زمین در الهیات و سیر و سلوک کتابی والاتر، بزرگتر، گران بهاخیس و جامع تر از آن وجود ندارد و مکان آن میباشد که خطوط آن بر صورت حور در ظواهر، و معانی آن با خودکار عقل بر لوحِ جان در داخل نقش بندد.»[یادداشت ۱]
گستردن قطب الدین شیرازی بر حکمة الاشراق
حکمةالاشراق همواره گزینه دقت حکمای پس از سهروردی بوده میباشد. برای مثال، شهرزوری در الشجرةالالهیة،[۱۹] غیاث الدین منصور دشتکی در اشراق هیاکل النور،[۲۰] میرداماد در قبسات (ص ۱۰۳، ۱۶۳، ۳۶۴) و ملاصدرا در اسفار، (سفر۱، ج۱، ص۶۰، ۴۴۱، سفر۲، ج۲، ص۹۹، سفر۴، ج۱، ص۳۴۸) برای استناد و تأیید یا این که برای ردّ و عیب گیری نظرها، از این کتاب به کارگیری کردهاند.
تفصیل و ترجمه
بر حکمةالاشراق گستردنهایی مندرج که از مهمترین آنها گستردن شمس الدین محمد شهرزوری و گستردن قطب الدین شیرازی میباشد. گستردن قطب الدین شیرازی متأثر از گستردن شهرزوری و بسیار آیتم مراجعه حکما بوده و از مهمترین تعلیقات، تعلیقه صدرالدین شیرازی میباشد. هانری کوربن[۲۱] از دو تعلیقه و تفصیل دیگر یادکرده که یکی از نوشته ودود تبریزی و دیگری نوشته نجم الدین حاج محمود تبریزی، هر دو در قرن دهم، میباشد. کوربن نیز، به تبعیت از هلموت ریتر، اسم شارح را نادرست آورده و خواسته از هر دوی این اسامی، جمال الدین محمود نیریزی میباشد.[۲۲]
یکیاز قدیمترین شروح حکمةالاشراق به فارسی، تاثیر محمدشریف نظام الدین هروی میباشد. این تاثیر، که به تصریح هروی انواریه نامیده گردیده، مشتمل میباشد بر گستردن پیشگفتار و بخشی از بخش دوم حکمةالاشراق. التفات آن دراین میباشد که هروی با فایدهگیری از تفصیل قطب الدین شیرازی و در بعضی مورد ها با مقایسه مطالب حکمةالاشراق با نظامهای فلسفی هندی، بر حکمةالاشراق تفصیل فارسی نوشته میباشد.[۲۳] این تاثیر به وسیله حسین ضیائی با همیاری آستیم، در ۱۳۵۸ش در طهران منتشر شد.
از نویسندگان معاصر که با محوریت کتاب حکمةالاشراق، شرحی بر فلسفه سهروردی نگاشتند، یحیی یثربی تالیف کننده کتاب فلسفه اشراق سهروردی و یدالله یزدانتامین مولف کتاب حکمت اشراق میباشد.
سید جعفر سجادی نیز متن حکمةالاشراق را یاروهمدم با ترجمه بدون نقص آن به فارسی و تفصیل مختصر آن، در ۱۳۵۵ش در طهران به چاپ رساند.
ترجمه به لهجههای دیگر
میرزا محمدهادی لکهنوی، حکمةالاشراق را به یار و همدم خلاصه تفصیل قطب الدین شیرازی، به اردو ترجمه و در ۳۰۴ش/۱۹۲۵ در حیدرآباد هند منتشر کرد. به گفته سید حسین نصر،[۲۴] هانری کوربن در شُرف نشر ترجمه حکمةالاشراق به گویش فرانسه بوده میباشد. جان والبریج و حسین ضیائی متن و ترجمه انگلیسی حکمةالاشراق را در ۱۳۷۸ش/ ۱۹۹۹ در ایالات متحده منتشر کردند.
چاپ
متن حکمةالاشراق را اول توشه هانری کوربن از روی تعدادی ورژن خطی و گستردن شهرزوری و قطب الدین شیرازی تصحیح نموده است.[۲۵] انستیتوی کشور ایران و فرانسه این متن را، همپا با پیشگفتارای مفصّل به گویش فرانسه، با تیتر گروه دوم مصنفات روضه خوان اشراق در حکمت الهی در ۱۳۴۹ش/۱۹۷۰ در طهران به چاپ رساند. این تاثیر با تیتر تیم مصنفات روحانی اشراق، در ۱۳۵۵ش در طهران چاپ و در ۱۳۷۳ش و ۱۳۸۰ش تجدید چاپ شد.
گستردن حکمةالاشراق شهرزوری در ۱۳۷۲ش، با تصحیح و پیشگفتار حسین ضیائی، در طهران منتشر شد. این تفصیل به طور «قال ـ أقول» و دارنده متن بدون نقص حکمةالاشراق میباشد. گستردن قطب الدین شیرازی، به همدم تعلیقات ملاصدرا در لبه، در ۱۳۱۵، در طهران چاپ سنگی شد و در ۱۳۸۰ش به اهتمام عبدالله نورانی و مهدی متفحص، با حروفنگاری نو، منتشر شوید. این گستردن به طور مَزجی و آمیخته با متن میباشد.
محتوا
حکمةالاشراق مشمول دو نصیب عمده در قانون ها اندیشه و انوارالهیه میباشد و در صدر پیشگفتار و در پایان وصیتِ مصنّف در آن مذکور مسجد قبا مشهد میباشد.
نصیب اولیه
بخش نخستین، دربارۀ «مقررات الفکر» یا این که «موازین تامل» (منطق) میباشد. سهروردی، همچون ابن سینا در کتاب الاشارات و التنبیهات، منطق را در تقسیم بندی دوبخشی عرضه نموده است. دو نوشتهی علمی از این بخش به مشاجره تعریف و تمجید (تصور) و حجت (تصدیق) تخصیص دارااست. نوشتهعلمی سوم در مغالطات و بعضا داوریها (حکومات) در میان سخنان اشراقیون و مشائیان، و بسیار مختصر میباشد و در آن صرفا به بعضا قواعد و قانون ها، و درضمن به قواعد اشراقی، اشاره آدرس مسجد قبا مشهد گردیده است.[۱۲]
اصطلاحات تازه
سهروردی در قسمت منطق برای بعضی اصطلاحات منطقی هم اندازههای جدیدای به عمل برده میباشد، مانند دلالتهای «قصد »، «منطقه» و «تطفّل» به مکان دلالتهای مطابقه، تضمن رزرو مسجد قبا مشهد و التزام.[۱۳]
نصیب مغالطات یا این که حکومات مهم ترین قسمت این نصیب میباشد که سهروردی در آن تفاوت مبانی خویش و مشائیان را توضیح داده میباشد. برای مثال مباحث اصلی این نصیب، ثابت اعتباری بودن وجود، انکار مخلوط جسم از مادّه و شکل و ثابت مُثُل افلاطونی شماره تلفن مسجد قبا مشهد میباشد.[۱۴]
نصیب دوم
بخش دوم حکمةالاشراق، در ذکر فلسفه نوری و حکمت اشراقی سهروردی میباشد. درین نصیب، نسبت نور و روشنایی و تاریکی و اقسام آنها و مراتب انوار و مختصات نورالانوار گستردن داده شدهاست.
تبیین تغایر انوار از روش کمال و نقص (تشکیک) و پیدایش کثرت در آنها با نسبتهای «مشاهده و اشراق»، «قهر و محبت» و «فقر و غنا»، از اصول اشراقی و ابتکارات خاص سهروردی میباشد که دراین کتاب به آن اشاره گردیدهاست.[۱۵] تأکید سهروردی بر وجود ارباب گونه های (انوار قواهر عرضی) و ثابت وجود آنان براساس قاعده قابلیت و امکان اشرف، تایید صلاحیت صدور بسیط از مرکب، اَزَلیت فعل انوار و قِدَمِ فقید، ازلیت مجال، مجعول بودن ماهیت به مکان وجود، نظارت دلایل معتقدان به تناسخ و ثابت فقیه نمونه (مُثُلِ مُعَلقه)، از مباحث اصلی مطرح گردیده دراین تاثیر میباشد.[۱۶]
مداقه
شارحان حکمة الاشراق این کتاب را به بزرگی ستودهاند. شهرزوری، در پیشگفتار گستردن خویش،[۱۷]آن را گنجینه شگفتیها، انباشته از نکتههای غریب و سودمند که روی زمین، تعالیخیس، شریفخیس و صحیحخیس از آن در ارتباط دانش الهی بکر وصف نموده است. قطب الدین شیرازی نیز در پیشگفتار گستردن خویش،[۱۸] خلال بیان بعضا توصیفات شهرزوری، گفته میباشد: «این کتاب با اینکه مختصر و معدود وسعت میباشد، دارنده علم بسیار و اسم بلندمرتبه و منزلت والایی میباشد و تا جایی که ما مطلعیم بر روی زمین در الهیات و سیر و سلوک کتابی والاتر، بزرگتر، گران بهاخیس و جامع تر از آن وجود ندارد و مکان آن میباشد که خطوط آن بر صورت حور در ظواهر، و معانی آن با خودکار عقل بر لوحِ جان در داخل نقش بندد.»[یادداشت ۱]
گستردن قطب الدین شیرازی بر حکمة الاشراق
حکمةالاشراق همواره گزینه دقت حکمای پس از سهروردی بوده میباشد. برای مثال، شهرزوری در الشجرةالالهیة،[۱۹] غیاث الدین منصور دشتکی در اشراق هیاکل النور،[۲۰] میرداماد در قبسات (ص ۱۰۳، ۱۶۳، ۳۶۴) و ملاصدرا در اسفار، (سفر۱، ج۱، ص۶۰، ۴۴۱، سفر۲، ج۲، ص۹۹، سفر۴، ج۱، ص۳۴۸) برای استناد و تأیید یا این که برای ردّ و عیب گیری نظرها، از این کتاب به کارگیری کردهاند.
تفصیل و ترجمه
بر حکمةالاشراق گستردنهایی مندرج که از مهمترین آنها گستردن شمس الدین محمد شهرزوری و گستردن قطب الدین شیرازی میباشد. گستردن قطب الدین شیرازی متأثر از گستردن شهرزوری و بسیار آیتم مراجعه حکما بوده و از مهمترین تعلیقات، تعلیقه صدرالدین شیرازی میباشد. هانری کوربن[۲۱] از دو تعلیقه و تفصیل دیگر یادکرده که یکی از نوشته ودود تبریزی و دیگری نوشته نجم الدین حاج محمود تبریزی، هر دو در قرن دهم، میباشد. کوربن نیز، به تبعیت از هلموت ریتر، اسم شارح را نادرست آورده و خواسته از هر دوی این اسامی، جمال الدین محمود نیریزی میباشد.[۲۲]
یکیاز قدیمترین شروح حکمةالاشراق به فارسی، تاثیر محمدشریف نظام الدین هروی میباشد. این تاثیر، که به تصریح هروی انواریه نامیده گردیده، مشتمل میباشد بر گستردن پیشگفتار و بخشی از بخش دوم حکمةالاشراق. التفات آن دراین میباشد که هروی با فایدهگیری از تفصیل قطب الدین شیرازی و در بعضی مورد ها با مقایسه مطالب حکمةالاشراق با نظامهای فلسفی هندی، بر حکمةالاشراق تفصیل فارسی نوشته میباشد.[۲۳] این تاثیر به وسیله حسین ضیائی با همیاری آستیم، در ۱۳۵۸ش در طهران منتشر شد.
از نویسندگان معاصر که با محوریت کتاب حکمةالاشراق، شرحی بر فلسفه سهروردی نگاشتند، یحیی یثربی تالیف کننده کتاب فلسفه اشراق سهروردی و یدالله یزدانتامین مولف کتاب حکمت اشراق میباشد.
سید جعفر سجادی نیز متن حکمةالاشراق را یاروهمدم با ترجمه بدون نقص آن به فارسی و تفصیل مختصر آن، در ۱۳۵۵ش در طهران به چاپ رساند.
ترجمه به لهجههای دیگر
میرزا محمدهادی لکهنوی، حکمةالاشراق را به یار و همدم خلاصه تفصیل قطب الدین شیرازی، به اردو ترجمه و در ۳۰۴ش/۱۹۲۵ در حیدرآباد هند منتشر کرد. به گفته سید حسین نصر،[۲۴] هانری کوربن در شُرف نشر ترجمه حکمةالاشراق به گویش فرانسه بوده میباشد. جان والبریج و حسین ضیائی متن و ترجمه انگلیسی حکمةالاشراق را در ۱۳۷۸ش/ ۱۹۹۹ در ایالات متحده منتشر کردند.
چاپ
متن حکمةالاشراق را اول توشه هانری کوربن از روی تعدادی ورژن خطی و گستردن شهرزوری و قطب الدین شیرازی تصحیح نموده است.[۲۵] انستیتوی کشور ایران و فرانسه این متن را، همپا با پیشگفتارای مفصّل به گویش فرانسه، با تیتر گروه دوم مصنفات روضه خوان اشراق در حکمت الهی در ۱۳۴۹ش/۱۹۷۰ در طهران به چاپ رساند. این تاثیر با تیتر تیم مصنفات روحانی اشراق، در ۱۳۵۵ش در طهران چاپ و در ۱۳۷۳ش و ۱۳۸۰ش تجدید چاپ شد.
گستردن حکمةالاشراق شهرزوری در ۱۳۷۲ش، با تصحیح و پیشگفتار حسین ضیائی، در طهران منتشر شد. این تفصیل به طور «قال ـ أقول» و دارنده متن بدون نقص حکمةالاشراق میباشد. گستردن قطب الدین شیرازی، به همدم تعلیقات ملاصدرا در لبه، در ۱۳۱۵، در طهران چاپ سنگی شد و در ۱۳۸۰ش به اهتمام عبدالله نورانی و مهدی متفحص، با حروفنگاری نو، منتشر شوید. این گستردن به طور مَزجی و آمیخته با متن میباشد.
راهنمای انتخاب مسجد قبا برای مراسم ختم