(۳۰۵-۳۸۱ق) دارای شهرت به روحانی صدوق از عالمان شیعه در قرن چهارم هجری قمری میباشد. او از مشهورترین محدّثان و فقیهان مدرسه کلامی و حدیثاساس قم به شمار میاید. حدود ۳۰۰ تاثیر علمی به وی نسبت داده گردیده البته اکثری از آنها امروزه در دسترس وجود ندارد. یک کدام از مهم ترین اثرها او، کتاب اینجانب لایحضره الفقیه از کتاب ها اربعه شیعه میباشد. از سایر اثر ها روحانی صدوق، معانی الاخبار، عیون خبر ها الرضا، الخصال، علل الشرایع و صفات الشیعة مسجد قبا مشهد میباشد.
بعضی از مشهورترین شاگردان او عبارتند از سید مرتضی، روحانی موثر و تلعکبری. مدفن روحانی صدوق در آرامستان ابنبابویه در ری میباشد. نسب ، ابوجعفر محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، پر اسم و رسم به روضه خوان صدوق، از علمای قرن چهارم قمری بوده آدرس مسجد قبا مشهد میباشد.[۱]
بابا او علی بن حسین، در حین خود، روضه خوان و ثقه (آیتم متکی بودن) و عالم و پیشوای قمیها بود.[۲] هرچند بزرگان و محدثان بخش اعظمی در آن فرصت در قم حضور داشتند، وی با وجود مرجعیت و مقام علمی، دکانای در بازار داشت و زاهدانه و با پاکدامنی و قناعت به بیزنس سرگرم بود.[۳] وی در فنهای متعدد کتابها و رسالههایی داشت که روضه خوان طوسی و نجاشی آنهارا رزرو مسجد قبا مشهد بیان کردهاند.[۴]
ابنندیم در الفهرست، به دستخطی از روحانی صدوق اشاره نموده است که دربردارنده اطلاعاتی درباره اثرها خویش و پدرش بوده میباشد: «کتابهای پدرم را که دویست کتاب میباشد برای فلانی پسر فلانی اذن دادم و نیز کتابهای خودم را که هجده کتاب میباشد.»[۵] حسین بن علی بن بابویه اخوی روضه خوان صدوق شماره تلفن مسجد قبا مشهد میباشد.[۶]
میلاد و وفات
سال به دنیاآمدن روضه خوان صدوق به نحو ظریف مشخص و معلوم وجود ندارد، البته آنچه از کتاب او، کمال الدین، و کتاب غایب بودن روضه خوان طوسی و کتاب فهرست نجاشی استعمال میگردد این میباشد که او بعداز مرگ محمد بن عثمان عَمْری، دومی سفیر از سفرای چهارگانه امام فرصت(عج)، در سال ۳۰۵ق و در اوائل سفارت ابوالقاسم حسین بن روح، سومین سفیر، متولد شدهاست.[۷]
بنابر نقل روحانی صدوق از ابوجعفر محمد بن علی بن اسود، علی بن حسین بن موسی بن بابویه (بابا روضه خوان صدوق که صدوق نخستین نیز خوانده میگردد)، بعداز مرگ محمد بن عثمان عَمْری(دومین سفیر) از ابوجعفر مراد میباشد که از حسین بن روح نوبختی (سومی سفیر) بخواهد که وی از امام فرصت(عج) بخواهد که دعا نماید تا خداوند به وی پسری بدهد. ابوجعفر می گوید اینجانب نیز از حسین بن روح درخواست کردم و وی این درخواست را به امام فرصت رساند و بعد از سه روز به اینجانب اظهار کرد که امام برای علی بن حسین دعا نموده است و برایش فرزندی خوشیمن متولد می شود که خدای عزوجل به سببش اورا بهره می رساند.[۸].[یادداشت ۱]
وفات
او در سال ۳۸۱ق با بیش تر از هفتاد سال سن در ری درگذشت.[۹] قبر وی امروزه در قبرستانی با اسم گورستان ابنبابویه دارای شهرت و زیارتگاه عموم میباشد. تجدید عمارت قبر او در حین فتحعلی پادشاه قاجار در سال ۱۲۳۸ق. اعمال گرفت. قبلا تاریخ، قبر وی در تاثیر سیل شکافته شد و آشکار شدن لاشه سلامت او بعد از سپری شد قرنها مایه حیرت همگان شد.[۱۰] مرحوم آقا علی حکیم از افرادی میباشد که در رساله سبیل الرشاد فی دانش المعاد میگوید: خودش تن سلامت روحانی صدوق را درین اتفاق چشم میباشد.[۱۱]
معاش
گورستان ابنبابویه در ری، محل دفن روضه خوان صدوق.
روحانی صدوق در قم رویش یافت و ۲۰ سال با پدرش معاش کرد و از او و دیگر علمای قم علم فراگرفت و آن گاه به درخواست اهل ری بدانجا رفت. مدتی در آنجا بود و آنگاه با اذن حکم دهنده آنجا رکن الدوله بویهی برای زیارت امام رضا(ع) به مشهد رفت و در رجوع در نیشابور سکنی گزید و بزرگان آن شهر از علم وی منفعت گرفتند. بهاین نحوه وی با خروج از قم به ری، استرآباد، جرجان، نیشابور، مشهد، مرو، سرخس، ایلاق (بلخ)، سمرقند، فرغانه، بلخ، همدان، بغداد، کوفه، فید، مکه و مدینه سفر کرد.[۱۲]
بارگاه قبر روحانی صدوق
عموم شهرها و کشورهای متفاوت مثلا: کوفه، بصره، بغداد، واسط، نیشابور، قزوین و مصر در دریافت احکام به او مراجعه میکردهاند.[۱۳]
رده علمی
روضه خوان طوسی می گوید: «محمد بن علی بن حسین، حافظ روایات، باخبر به فقه و رجال، و حدیث شناس بود که در محافظت و کثرت دانش، مانند وی در بین قمیها چشم نشد.»[۱۴]
نجاشی در وصفش می گوید:
روحانی ما و عالم ما... که وارد بغداد شد و با اینکه معدود سن و سال بود شیوخ طائفه از وی حدیث میشنیدند.[۱۵]
روضه خوان صدوق را به دلیل فراوانی اثر ها، به ویژه، در زمینه صحبت[یادداشت ۲] و تکامل فکرهای وی نسبت به شخصیتهای متقدم، نماینده مهم مدرسه کلامی قم دانستهاند.[۱۶] بیان شده اولیه کسی که ابنبابویه را صدوق نامیده ابنادریس حلی در سرائر میباشد.[۱۷][یادداشت ۳] بعضی دانشمندان درباره وجه تسمیه روحانی صدوق بر این باورند که زیرا او در نقل حدیث از ائمه علیهم السلام خصوصا امام باقر و امام راستگو علیهماالسلام از راه و روش صواب بیرون نشده و در فهم و شعور آنها به نادرست نرفته میباشد؛ صدوق نامیده شدهاست.[۱۸]
مشایخ و اساتید وی
او در شهرهای گوناگون نزد مشایخ و حفاظ اکثری از ائمه حدیث و غیر آن ها، به یادگرفتن دانش پرداخته که شمارشان به ۲۶۰ نفر میرسد.[۱۹] بعضی از مشایخ او از این قرارند:
احمد بن علی بن ابراهیم بن هاشم قمی[۲۰]
احمد بن محمد بن عیسی[۲۱]
پدرش علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی[۲۲]
محمد بن حسن بن احمد بن ولید قمی[۲۳]
محمد بن موسی بن متوکل[۲۴]
شاگردان و راویان از وی
با دقت به اینکه روضه خوان صدوق از جوانی در فعالیت تکثیر خبرها بوده، راویان از او می بایست بسیار بوده باشند البته به حیث از در بین رفتن برخی از کتاب ها مثل تاریخ ری تاثیر روضه خوان منتجب الدین، رجال الشیعه تاثیر ابنبطریق و شیوخ الشیعة تاثیر علی بن حکم، اسامی راویان از او به نحو بدون نقص در چنگ وجود ندارد. آنچه امروزه از آن آگاهیم ۲۷ نفرند:[۲۵]
احمد بن علی بن محمد بن عباس بن نوح
احمد بن محمد بن تربک الرهاوی
ابومحمد احمد بن محمد معمری
جعفر بن احمد بن علی ابومحمد قمی مستقر ری که در مشایخ او نیز نامش آمده میباشد.
جعفر بن احمد مریسی
جعفر بن حسن بن حسکه قمی
حسن بن احمد بن محمد بن هیثم عجلی رازی
حسن بن حسین علی بن بابویه
حسن بن عنبس بن مسعود بن تندرست
حسن بن محمد بن حسن شیبانی قمی، مولف تاریخ قم.
حسین بن عبیدالله بن ابراهیم غضائری
حسین بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، اخوی او.
عبدالصمد بن محمد تمیمی
علی بن احمد بن عباس نجاشی، فرزند نجاشی رجالی تعالی.
سید ابوالبرکات علی بن حسین جوزی حلی حسینی
سید مرتضی دانش الهدی
علی بن حسین بن موسی
علی بن محمد خزاز
ابوالقاسم علی بن محمد مقری
محمد بن احمد بن عباس بن فاخر دوریستی
محمد بن احمد بن علی
محمد بن احمد بن علی بن حسن بن شاذان قمی، پسر خواهر جعفر بن محمد بن قولویه، مولف کتاب ایضاح دفائن النواصب.
محمد بن جعفر بن محمد قصار رازی
محمد بن حسن بن اسحاق بن حسن بن حسین بن اسحاق بن موسی بن جعفر(ع)
محمد بن سلیمان الحمرانی
محمد بن طلحه بن محمد نعالی بغدادی، که از شیوخ خطیب بغدادی میباشد.
محمد بن محمد بن نعمان، روحانی اثر گذار
هارون بن موسی تلعکبری
طریقهها
طریقههای کلامی
روحانی صدوق در حرف به مدرسه کلامی حدیثگرای قم وابستگی داشت.[۲۶] او برآن بود آدم مدام و در همگی درحال حاضر به الهام الهی یا این که حجت الهی احتیاج داراست تا معبود را بشناسد و عقل سوای امداد وحی قدرت آشنایی پروردگار و کشف معارف فقاهتی را ندارد.[۲۷] بیان شده او در هیچ یک از اثر ها خویش به طور غیر وابسته به مشاجره عقل نپرداخته میباشد.[۲۸] روحانی صدوق با استناد به احادیث،[۲۹] دعوا و جدل در زمینهی ذات آفریدگار را روا نمیداند و با الهام از احادیث ضدتشبیهی، هیچ نوع شباهتی دربین معبود و مخلوقات قایل وجود ندارد و تک تک صفات عبد را از خدا نفی نموده است.[۳۰][یادداشت ۴] از نگرش صدوق، رسول(ص) و امامان(ع) برگزیدگان و دوستداشتنیترین مخلوقات خدا میباشند و خدا، دنیا را به خیال و خاطر آنها آفریده میباشد.[۳۲] او امامان را همچون پیامبران(ع)، معصوم میدانست؛[۳۳] ولی قائل به سهو النبی(ص) بود و انکار آن را بزرگ نمایی میدانست.[۳۴] برخی، روحانی صدوق را محدثی عقلگرا دانستهاند که به مکان ادله، از احادیث سود میبرد؛ ولی لابلای مطالب خویش به ادله عقلی نیز دقت داشت
(۳۰۵-۳۸۱ق) دارای شهرت به روحانی صدوق از عالمان شیعه در قرن چهارم هجری قمری میباشد. او از مشهورترین محدّثان و فقیهان مدرسه کلامی و حدیثاساس قم به شمار میاید. حدود ۳۰۰ تاثیر علمی به وی نسبت داده گردیده البته اکثری از آنها امروزه در دسترس وجود ندارد. یک کدام از مهم ترین اثرها او، کتاب اینجانب لایحضره الفقیه از کتاب ها اربعه شیعه میباشد. از سایر اثر ها روحانی صدوق، معانی الاخبار، عیون خبر ها الرضا، الخصال، علل الشرایع و صفات الشیعة مسجد قبا مشهد میباشد.
بعضی از مشهورترین شاگردان او عبارتند از سید مرتضی، روحانی موثر و تلعکبری. مدفن روحانی صدوق در آرامستان ابنبابویه در ری میباشد. نسب ، ابوجعفر محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، پر اسم و رسم به روضه خوان صدوق، از علمای قرن چهارم قمری بوده آدرس مسجد قبا مشهد میباشد.[۱]
بابا او علی بن حسین، در حین خود، روضه خوان و ثقه (آیتم متکی بودن) و عالم و پیشوای قمیها بود.[۲] هرچند بزرگان و محدثان بخش اعظمی در آن فرصت در قم حضور داشتند، وی با وجود مرجعیت و مقام علمی، دکانای در بازار داشت و زاهدانه و با پاکدامنی و قناعت به بیزنس سرگرم بود.[۳] وی در فنهای متعدد کتابها و رسالههایی داشت که روضه خوان طوسی و نجاشی آنهارا رزرو مسجد قبا مشهد بیان کردهاند.[۴]
ابنندیم در الفهرست، به دستخطی از روحانی صدوق اشاره نموده است که دربردارنده اطلاعاتی درباره اثرها خویش و پدرش بوده میباشد: «کتابهای پدرم را که دویست کتاب میباشد برای فلانی پسر فلانی اذن دادم و نیز کتابهای خودم را که هجده کتاب میباشد.»[۵] حسین بن علی بن بابویه اخوی روضه خوان صدوق شماره تلفن مسجد قبا مشهد میباشد.[۶]
میلاد و وفات
سال به دنیاآمدن روضه خوان صدوق به نحو ظریف مشخص و معلوم وجود ندارد، البته آنچه از کتاب او، کمال الدین، و کتاب غایب بودن روضه خوان طوسی و کتاب فهرست نجاشی استعمال میگردد این میباشد که او بعداز مرگ محمد بن عثمان عَمْری، دومی سفیر از سفرای چهارگانه امام فرصت(عج)، در سال ۳۰۵ق و در اوائل سفارت ابوالقاسم حسین بن روح، سومین سفیر، متولد شدهاست.[۷]
بنابر نقل روحانی صدوق از ابوجعفر محمد بن علی بن اسود، علی بن حسین بن موسی بن بابویه (بابا روضه خوان صدوق که صدوق نخستین نیز خوانده میگردد)، بعداز مرگ محمد بن عثمان عَمْری(دومین سفیر) از ابوجعفر مراد میباشد که از حسین بن روح نوبختی (سومی سفیر) بخواهد که وی از امام فرصت(عج) بخواهد که دعا نماید تا خداوند به وی پسری بدهد. ابوجعفر می گوید اینجانب نیز از حسین بن روح درخواست کردم و وی این درخواست را به امام فرصت رساند و بعد از سه روز به اینجانب اظهار کرد که امام برای علی بن حسین دعا نموده است و برایش فرزندی خوشیمن متولد می شود که خدای عزوجل به سببش اورا بهره می رساند.[۸].[یادداشت ۱]
وفات
او در سال ۳۸۱ق با بیش تر از هفتاد سال سن در ری درگذشت.[۹] قبر وی امروزه در قبرستانی با اسم گورستان ابنبابویه دارای شهرت و زیارتگاه عموم میباشد. تجدید عمارت قبر او در حین فتحعلی پادشاه قاجار در سال ۱۲۳۸ق. اعمال گرفت. قبلا تاریخ، قبر وی در تاثیر سیل شکافته شد و آشکار شدن لاشه سلامت او بعد از سپری شد قرنها مایه حیرت همگان شد.[۱۰] مرحوم آقا علی حکیم از افرادی میباشد که در رساله سبیل الرشاد فی دانش المعاد میگوید: خودش تن سلامت روحانی صدوق را درین اتفاق چشم میباشد.[۱۱]
معاش
گورستان ابنبابویه در ری، محل دفن روضه خوان صدوق.
روحانی صدوق در قم رویش یافت و ۲۰ سال با پدرش معاش کرد و از او و دیگر علمای قم علم فراگرفت و آن گاه به درخواست اهل ری بدانجا رفت. مدتی در آنجا بود و آنگاه با اذن حکم دهنده آنجا رکن الدوله بویهی برای زیارت امام رضا(ع) به مشهد رفت و در رجوع در نیشابور سکنی گزید و بزرگان آن شهر از علم وی منفعت گرفتند. بهاین نحوه وی با خروج از قم به ری، استرآباد، جرجان، نیشابور، مشهد، مرو، سرخس، ایلاق (بلخ)، سمرقند، فرغانه، بلخ، همدان، بغداد، کوفه، فید، مکه و مدینه سفر کرد.[۱۲]
بارگاه قبر روحانی صدوق
عموم شهرها و کشورهای متفاوت مثلا: کوفه، بصره، بغداد، واسط، نیشابور، قزوین و مصر در دریافت احکام به او مراجعه میکردهاند.[۱۳]
رده علمی
روضه خوان طوسی می گوید: «محمد بن علی بن حسین، حافظ روایات، باخبر به فقه و رجال، و حدیث شناس بود که در محافظت و کثرت دانش، مانند وی در بین قمیها چشم نشد.»[۱۴]
نجاشی در وصفش می گوید:
روحانی ما و عالم ما... که وارد بغداد شد و با اینکه معدود سن و سال بود شیوخ طائفه از وی حدیث میشنیدند.[۱۵]
روضه خوان صدوق را به دلیل فراوانی اثر ها، به ویژه، در زمینه صحبت[یادداشت ۲] و تکامل فکرهای وی نسبت به شخصیتهای متقدم، نماینده مهم مدرسه کلامی قم دانستهاند.[۱۶] بیان شده اولیه کسی که ابنبابویه را صدوق نامیده ابنادریس حلی در سرائر میباشد.[۱۷][یادداشت ۳] بعضی دانشمندان درباره وجه تسمیه روحانی صدوق بر این باورند که زیرا او در نقل حدیث از ائمه علیهم السلام خصوصا امام باقر و امام راستگو علیهماالسلام از راه و روش صواب بیرون نشده و در فهم و شعور آنها به نادرست نرفته میباشد؛ صدوق نامیده شدهاست.[۱۸]
مشایخ و اساتید وی
او در شهرهای گوناگون نزد مشایخ و حفاظ اکثری از ائمه حدیث و غیر آن ها، به یادگرفتن دانش پرداخته که شمارشان به ۲۶۰ نفر میرسد.[۱۹] بعضی از مشایخ او از این قرارند:
احمد بن علی بن ابراهیم بن هاشم قمی[۲۰]
احمد بن محمد بن عیسی[۲۱]
پدرش علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی[۲۲]
محمد بن حسن بن احمد بن ولید قمی[۲۳]
محمد بن موسی بن متوکل[۲۴]
شاگردان و راویان از وی
با دقت به اینکه روضه خوان صدوق از جوانی در فعالیت تکثیر خبرها بوده، راویان از او می بایست بسیار بوده باشند البته به حیث از در بین رفتن برخی از کتاب ها مثل تاریخ ری تاثیر روضه خوان منتجب الدین، رجال الشیعه تاثیر ابنبطریق و شیوخ الشیعة تاثیر علی بن حکم، اسامی راویان از او به نحو بدون نقص در چنگ وجود ندارد. آنچه امروزه از آن آگاهیم ۲۷ نفرند:[۲۵]
احمد بن علی بن محمد بن عباس بن نوح
احمد بن محمد بن تربک الرهاوی
ابومحمد احمد بن محمد معمری
جعفر بن احمد بن علی ابومحمد قمی مستقر ری که در مشایخ او نیز نامش آمده میباشد.
جعفر بن احمد مریسی
جعفر بن حسن بن حسکه قمی
حسن بن احمد بن محمد بن هیثم عجلی رازی
حسن بن حسین علی بن بابویه
حسن بن عنبس بن مسعود بن تندرست
حسن بن محمد بن حسن شیبانی قمی، مولف تاریخ قم.
حسین بن عبیدالله بن ابراهیم غضائری
حسین بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، اخوی او.
عبدالصمد بن محمد تمیمی
علی بن احمد بن عباس نجاشی، فرزند نجاشی رجالی تعالی.
سید ابوالبرکات علی بن حسین جوزی حلی حسینی
سید مرتضی دانش الهدی
علی بن حسین بن موسی
علی بن محمد خزاز
ابوالقاسم علی بن محمد مقری
محمد بن احمد بن عباس بن فاخر دوریستی
محمد بن احمد بن علی
محمد بن احمد بن علی بن حسن بن شاذان قمی، پسر خواهر جعفر بن محمد بن قولویه، مولف کتاب ایضاح دفائن النواصب.
محمد بن جعفر بن محمد قصار رازی
محمد بن حسن بن اسحاق بن حسن بن حسین بن اسحاق بن موسی بن جعفر(ع)
محمد بن سلیمان الحمرانی
محمد بن طلحه بن محمد نعالی بغدادی، که از شیوخ خطیب بغدادی میباشد.
محمد بن محمد بن نعمان، روحانی اثر گذار
هارون بن موسی تلعکبری
طریقهها
طریقههای کلامی
روحانی صدوق در حرف به مدرسه کلامی حدیثگرای قم وابستگی داشت.[۲۶] او برآن بود آدم مدام و در همگی درحال حاضر به الهام الهی یا این که حجت الهی احتیاج داراست تا معبود را بشناسد و عقل سوای امداد وحی قدرت آشنایی پروردگار و کشف معارف فقاهتی را ندارد.[۲۷] بیان شده او در هیچ یک از اثر ها خویش به طور غیر وابسته به مشاجره عقل نپرداخته میباشد.[۲۸] روحانی صدوق با استناد به احادیث،[۲۹] دعوا و جدل در زمینهی ذات آفریدگار را روا نمیداند و با الهام از احادیث ضدتشبیهی، هیچ نوع شباهتی دربین معبود و مخلوقات قایل وجود ندارد و تک تک صفات عبد را از خدا نفی نموده است.[۳۰][یادداشت ۴] از نگرش صدوق، رسول(ص) و امامان(ع) برگزیدگان و دوستداشتنیترین مخلوقات خدا میباشند و خدا، دنیا را به خیال و خاطر آنها آفریده میباشد.[۳۲] او امامان را همچون پیامبران(ع)، معصوم میدانست؛[۳۳] ولی قائل به سهو النبی(ص) بود و انکار آن را بزرگ نمایی میدانست.[۳۴] برخی، روحانی صدوق را محدثی عقلگرا دانستهاند که به مکان ادله، از احادیث سود میبرد؛ ولی لابلای مطالب خویش به ادله عقلی نیز دقت داشت
راهنمای انتخاب مسجد قبا برای مراسم ختم