مَسجِد جَمْکَران، مسجدی منسوب به امام مهدی(عج)، مسجد قبا مشهد دوازدهمین امام شیعه ها، در لبه شهر قم میباشد، که در قرن چهارم قمری ساخته شد. سازه به گفته میرزا حسین نوری محدث شیعه، این مسجد به فرمان آدرس مسجد قبا مشهد امام مهدی(عج) و بهدست فردی به اسم ابوالحسن از علمای قم سازه گردیده است. محدّث نوری از دیداری صحبت گفته میباشد که حسن بن مُثله جمکرانی با حضرت مهدی(عج) داشته و امام فرمان تشکیل داد مسجد جمکران را داده میباشد. میرزا حسین نوری، سال وقوع این اتفاق را ۳۷۳ رزرو مسجد قبا مشهد یا این که ۳۹۳ق دانسته و نقل داستان نام برده را به کتاب مونس الحزین روحانی صدوق نسبت داده میباشد. با این درحال حاضر بعضا دانشمندان در انتساب این مسجد به امام مهدی شک و تردید کرده و به دلایلی استناد نمودهاند؛ برای مثال: اسم نبردن کتاب ها رجالی شیعه از کتاب ذکر شده و اشاره نشدن بدین داستان در دیگر اثرها روحانی صدوق.
دراین مسجد بعضا مراسمهای مذهبی مانند جشن و پای کوبی نصفهشعبان، دعای توسل و دعای ندبه برگزار می گردد و عموم از بخشها گوناگون کشورایران و دیگر نقاط دنیا بهویژه در شبهای چهارشنبه، در مسجد جمکران حضور مییابند. برخی شماره تلفن مسجد قبا مشهد محققان زیارت مسجد جمکران در شبهای چهارشنبه را طبق توصیه امام مهدی به حسن بن مُثله جمکرانى دانسته و حضور عالمانی همانند محمدتقی بافقی در شبهای چهارشنبه در مسجد جمکران را موجب رونق این سنت دانستهاند.
مسجد جمکران در عصرهای متفاوتْ تعمیر و نوسازی شدهاست؛ سابقترین کتیبه جانور، به تعمیر آن در سال ۱۱۶۷ق اشاره داراست. مسجد تا قبل از انقلاب اسلامی کشور ایران در سال ۱۳۵۷ش ساختمان کوچکی داشت، ولی بعداز آن گسترش متعددی یافته میباشد. دستهٔ مسجد جمکران از محوطهٔ بیرونی، صحن اساسی، شبستانها، مسجد منزلت و ساختمانهای اداری تشکیلشده میباشد.
برای مسجد جمکران، جاری ساختن عبادی مخصوصی نام برده میباشد؛ به عنوان مثال دو رکعت نماز تحیت مسجد و دو رکعت نماز امام فرصت. محدث نوری این اجرا را به امام فرصت نسبت داده و روحانی عباس قمی به گزارش وی در مفاتیح الجنان بیان نموده است.
حالت و نامگذاری
مسجد جمکران مسجدی میباشد در کناره شهر قم و در مسافت حدود ۸ کیلومتری بقعه حضرت معصومه (س)[۱] که به حضرت مهدی(عج)، نسبت داده شده[۲] و به باعث قربت به روستای جمکران، بدین اسم آوازه یافته میباشد.[۳] این مسجد در قبل با متکی بودن به سنگ مرمری که قدمگاه امام دوازدهم شیعه ها دانسته می شد[۴] به «مسجد قدمگاه» پر اسم و رسم بوده میباشد.[۵] این مسجد به جهت انتساب به امام مجال،[۶] «مسجد صاحب و مالکالزمان» نیز نامیده شدهاست.[۷]
انتساب به امام مهدی(عج)
مبنی بر نقل میرزا حسین نوری (درگذشت: ۱۳۲۰ق)، از محدّثان شیعه، مسجد جمکران در قرن چهارم قمری بهفرمان امام مهدی(عج) و به دست فردی به اسم سید ابوالحسن از علمای قم سازه گردیدهاست.[۸] محدث نوری از حسن بن مُثله جمکرانی نقل مینماید که وی در شب سه شنبه ۱۷ رمضان سال ۳۹۳ق در محلی که ابعاد مسجد جمکران در آن ساخته شد سرویس امام مجال رسیده و حضرت به وی دستوراتی بخشید: یکیاز اینکه از حسن بن مسلم بخواهد دراین جا که زمین شریفی میباشد و وی آنرا به زمین خویش ملحق کرده دیگر کشاورزی نکند. دوم اینکه به سید ابوالحسن (از علمای قم) بگوید که با اخذ پولی که حسن بن مسلم از کشاورزیِ چندین ساله در آن زمین به دست آورده، در آنجا مسجدی سازه نماید.[۹]
بر این پایه، بعد از این روایت سید ابوالحسن مسجدی با سقفی از چوب در مکانی که حدود آن توسط امام مجال مشخص و معلوم گردیده بود، تاسیس نموده است.[۱۰][یادداشت ۱]
منابع بیان قصه
روایت تشکیل داد مسجد جمکران در کتابهای محدث نوری مانند واژه و کلمه طیبه،[۱۱] نجم الثاقب،[۱۲] مستدرک الوسائل[۱۳] و جنة المأوی[۱۴] نقل گردیدهاست. محدث نوری، قصه را به کتاب تاریخ قم نسبت داده و نوشته که تاریخ قم آن را از کتاب مونس الحزین فی معرفة الحق و الیقین تاثیر روضه خوان صدوق نقل نموده است.[۱۵] محدث نوری همینطور در مستدرک الوسائل گفته میباشد کهاین قصه را در لبه کتاب انتقاد الرجال به خط محمدعلی بهبهانی (درگذشت: ۱۲۱۶ق) چشم که آن را به کتاب مونس الحزین نسبت داده میباشد.
راهنمای انتخاب مسجد قبا برای مراسم ختم