?????? ???? ???? ??? ????

عبیدالله بن علی حلبی راوی، محدّث و فقید نام دار شیعی در قرن دوم قمری و از اصحاب امام درست گو(ع). بیشترین آوازه عبیدالله حلبی به سبب ساز تألیف کتابی با تیتر الجامع یا این که الکتاب بوده میباشد که به همین جهت گزینه ثنا امام راستگو(ع) نیز قرار مسجد قبا مشهد گرفت.

نسب
ابوشُعْبه، جدّ عبیدالله حلبی، از راویان حدیث از امام حسن(ع) و امام حسین(ع) بود. همینطور دو اخوی او، ابوجعفرمحمد بن علی بن ابی‌شعبه حلبی[۱] و عمران بن علی بن ابی‌شعبه حلبی[۲] و برادرزاده او یحیی بن عمران بن علی بن ابی‌شعبه حلبی[۳] از راویان حدیث و گزینه وثوق شیعه می باشند. خانواده حلبی یکی‌از اقوام شیعه پر اسم و رسم به وثاقت و گزینه استناد در کوفه بودند و به اسم جدشان، به قوم و قبیله ابی شعبه آوازه آدرس مسجد قبا مشهد داشتند.[۴]

نجاشی[۵] از لینک و پیوند ولاء دربین این قوم و قوم و قبیله بنی تَیم اللات بن ثعلبه حرف گفته و روحانی طوسی[۶] آن‌ها‌را از موالی بنوعِجْل رزرو مسجد قبا مشهد دانسته میباشد.

باعث آوازه به حلبی

به تصریح نجاشی[۷] منجر آوازه عبیداللّه بن علی به حلبی، رفت و آمد او و اخوی و پدرش به شهر حلب، برای شغل های تجاری، شماره تلفن مسجد قبا مشهد بوده میباشد.[۸]

تالیفات
کتاب الجامع
عمده آوازه عبیدالله حلبی به منجر تألیف کتابی با تیتر الجامع یا این که الکتاب بوده میباشد. آورده شده اولیه تاثیر دینی فی مابین شیعه ها بوده میباشد.[۹] ولی به لحاظ میرسد اول کتاب شرعی شیعه ها، کتاب علی بن ابی رافع از اصحاب امام علی(ع) باشد که حدود یک قرن گذشته می‌زیسته میباشد.

به نوشته نجاشی[۱۰] و روضه خوان طوسی[۱۱]، وی کتاب خویش را به امام درستگو(ع) عرضه کرد و امام آن را ستود. این کتاب از متن ها رایج بین امامیه بوده میباشد.

روضه خوان طوسی[۱۲] چندین شیوه در قصه این کتاب را بیان و تصریح نموده است که‌این کتاب محلّ اتکا علما و محدّثان میباشد.[۱۳]

الجامع و اسماعیلیه قصه کتاب حلبی بین اسماعیلیه نیز متداول بوده میباشد. گفته‌اند که دو داعی پر رنگ اسماعیلی، به نامهای حلوانی و سفیانی، که پیش از تشکیل حکومت فاطمیان در شمال آفریقا در آن نواحی شغل داشتند، کتاب حلبی را ماجرا کرده‌اند.[۱۴]

داعی اسماعیلی، ابوعبداللّه جعفربن احمدبن هیثم، این کتاب را، به گزارش افلح بن هارون عبانی (داعی، روحانی و فقید فامیل مَلُوسَه، از قبایل طرفدار اسماعیلیه)، ماجرا نموده است.[۱۵]

حکم دهنده نعمان از این کتاب در تألیف کتاب خویش، الایضاح، استعمال و مطالب زیادی از آن نقل نموده است.[۱۶]

کتاب المسائل
ابن شهر آشوب[۱۷] از کتابی به اسم المسائل، تألیف حلبی، ذکر شده که ظاهراً این کتاب را ندیده و اطلاعاتش براساس نقل قولهایی از آن در الایضاح حاکم نعمان بوده میباشد.

عبیدالله حلبی در کتاب المسائل، همچون دیگر اثرها تألیف گردیده بدین اسم در بعدازظهر حضور ائمه،[۱۸]در آغاز سوال‌های خویش را از امام و در پی، جواب‌های امام را آورده میباشد.

کتاب المسائل حلبی دربردارنده سوال‌های وی از امام درستگو(ع) و جواب‌های حضرت به آنان بوده میباشد.

روحانی صدوق از این تاثیر در کتاب مَن لایحضُرُه الفقیه[۱۹] مطالبی نقل نموده است.

کتاب المسائل همینطور در مشت حکم دهنده نعمان بوده و وی نقل عهد‌هایی از آن را در الایضاح[۲۰]آورده میباشد.[۲۱]

راویان از عبیدالله حلبی
از مشهورترین عده ای که از عبیداللّه بن علی حلبی حدیث نقل کرده‌اند، می‌قدرت به حماد بن عثمان[۲۲]، ابراهیم بن عبدالحمید،[۲۳] علی بن رئاب[۲۴] و احمد بن عائذ[۲۵]اشاره نمود.

پانویس
نجاشی، رجال نجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۳۲۵.
نجاشی، رجال نجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۳۲۵.
نجاشی، رجال نجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۴۴۴.
نجاشی، رجال، ص۲۳۰ ۲۳۱
نجاشی، رجال، ص۲۳۰
رجال، ص۲۳۴
نجاشی، رجال، ص۲۳۰
برقی، ص۲۳

کودتا و ادعای خلافت
بعد از مرگ معاویه، عبدالله بن زبیر از بیعت با یزید سرپیچید. بنابر برخی گزارش‌ها، ابن‌زبیر وجود امام حسین(ع) را در حجاز، مزاحم خلافت خویش می‌دانست؛ چون عموم تا شخصیتی مانند امام حسین(ع)در حجاز بود، به ابن‌زبیر رو نمی‌آوردند و زیرا فهمید که امام حسین(ع) قصد کوفه داراست، او‌را تشویق به رفتن مسجد قبا مشهد کرد.

[۱۹] ابن سعد می‌نویسد: «هر صبح زود و شامگاه پیش حسین (علیه‌السّلام) میرفت و اورا به رفتن به عراق تشویق میکرد و می‌خاطرنشان کرد: عراقیان شیعه‌ها پدرت و رهروان تو می‌باشند.»[۲۰] ابن‌‌زبیر با نبی(ص) و دو همسرش خدیجه و عایشه خویشاوندی قربت داشت، پدرش از صحابه مجاورت فرستاده(ص)بود و از بعضی امتیازات دیگر مانند عضویت پدرش در شورای خلافت قدمت بهره مند بود.[۲۱] افزون بر این، وی داعیه داشت که عثمان با وی درباره خلافت عهدوپیمان بسته میباشد. اینها کلیه سبب می‌گشت تا خویش را به خلافت بیش تر از بنی امیه مستحق آدرس مسجد قبا مشهد بداند.

معاویه بعداز شهید شدن امام علی(ع) توانست از ابن‌زبیر با ترساندن و تطمیع برای خود بیعت بگیرد[۲۲] البته به جانشین خویش یزید درباره احتمال تمرّد ابن‌زبیر از بیعت با وی بعد از مرگ خود هشدار بخشید.[۲۳]بعداز مرگ معاویه، یزید به سفارش بابا، ابن‌زبیر برای بیعت ذیل فشار گذاشت و جان او‌را ارعاب کرد و ابن‌زبیر به مکه و منزل آفریدگار هواخواهی موفقیت.[۲۴] وی از خویش با کنیه «عائذ البیت» (پناهنده به منزل معبود) خاطر می کرد[۲۵] که بیان کننده اشاره به روایتی داراست که بنابر آن، فردی از دست ستمکاران به کعبه امان خواهد موفقیت و آخر و عاقبت، معاندان ستمگرش نابود رزرو مسجد قبا مشهد خواهند شد.[۲۶]

ابن‌زبیر در صدر خویش را مهیا بیعت با یزید علامت می‌بخشید البته بعد از ماجرای کربلا، به طور تلویحی یزید را برای خلافت نالایق خواند.[۲۷] آخر و عاقبت یزید به وی امر کرد تا بیعت نماید اما ابن‌زبیر نپذیرفت.[۲۸] عمرو بن سعید، حکم دهنده مکه و مدینه، به امر یزید سپاه کوچکی را برای زور ابن‌زبیر به بیعت به مکه ارسال کرد البته از سپاهی متشکل از هوا داران زبیر باخت خورد.[۲۹] فرمانده این سپاه که اخوی ناتنی یزید بود[۳۰] هم پا گروهی به اسارت ابن‌زبیر درآمد و بعد در زندان کشته شد.[۳۱]در‌این فرصت، مکه عملا در مشت ابن‌زبیر بود.[مستلزم منبع]شهر مدینه نیز به سبب ساز حادثه کربلا و نیز ناشایستگی یزید برای خلافت، شرایط ملتهب و به ابن‌زبیر گرایش شماره تلفن مسجد قبا مشهد داشت.[۳۲]

ابن‌زبیر به عموم مدینه طومار نوشت و از آن‌ها درخواست تا با وی تحت عنوان خلیفه مسلمین بیعت نمایند و عموم مدینه با عبدالله بن مُطیع عَدوی به نیابت از وی بیعت کردند.[۳۳]درپی آن، عموم عثمان بن محمد، حکم دهنده یزید و گروهی از بنی امیه رااز شهر خارج کردند.[۳۴]

یزید لشکری به حجاز ارسال کرد لشکر یزید بعد از محاصره مدینه از عموم خواست تا از یزید تاسی نمایند[۳۵] و برای سرکوب ابن‌زبیر و هوادارانش ملازمت نمایند. بعد از جلوگیری عموم مدینه از تایید این تقاضا،[۳۶] در ۲۸ ذی‌حجه سال ۶۳ق. دو سپاه عموم مدینه و شام رو به روی یکدیگر قرار گرفتند.[۳۷]

محاصره نخستین مکه و ابن‌زبیر
سپاه شام بعداز ناکامی عموم مدینه، به امر یزید سه روز جان و محصول و ناموس عموم را بر خویش مباح کرد[۳۸]و به قتل عام عموم و صحابه فرستاده و بی آبرویی نوامیس پرداخت و براین اساس، فاجعه حَرّه رقم زده شد. سپاه شام بعد از آن برای سرکوب زبیر و هوادارنش راهی مکه شد.[۳۹]

ابن‌زبیر و یارانش از ۱۳ صفر سال ۶۴ قمری. تا ۴۰ روز بعداز مرگ یزید در ۱۴ ربیع‌الاول سال ۶۴ در محاصره سپاه شام بودند.[۴۰] ابن‌زبیر در مسجدالحرام بومی شد و شامیان بر بلندی‌ها و کوه‌های مشرف بر مسجدالحرام منجنیق نصب کردند[۴۱] و با پرتاب سنگ و گلوله‌های قیراندود و آتشین، زبیر و افرادش را پایین حریق گرفتند. عاقبت، سنگ‌های منجنیق به کعبه خوردند و پرده‌های در میان رکن یمانی و حجرالاسود و چوب‌های ساج بنای کعبه حریق گرفت.[۴۲]یعقوبی(م ۲۹۲ق) نقل نموده است که ابن‌زبیر، حریق را بی سروصدا نکرد تا عموم مکه را علیه سپاه شام مصمم نماید.[۴۳]تیم‌ها و تیم‌های گوناگونی در کنار ابن‌زبیر با علت مدد از مسجدالحرام علیه سپاه شام جنگیدند؛ برای مثال ۲۰۰ حبشی که فرمانروا حبشه برای حفاظت از کعبه اعزام کرده بود.[۴۴]

سپاه شام غالب به شکستن مقاومت ابن‌زبیر و عموم مکه نشد و زیرا یزید درگذشت، چهل روز بعد از آن خبرش به سپاه شام رسید و این سپاه سوای توفیق، از محاصره دست کشید و به شام برگشت.

سید محمدکاظم طباطبائی یزدی (۱۲۴۸ق-۱۳۳۷ق) از فقهای شیعه و تالیف کننده کتاب العروة الوثقی میباشد که بعداز درگذشت سید محمدحسن شیرازی، به مرجعیت رسید. او از معارضان نهضت مشروطه بود. سید یزدی در مقابل حمله ایتالیا به لیبی، حمله انگلیس به عراق و حمله روسیه به جمهوری اسلامی ایران حکم به وجوب حمایت مسلمان‌ها از وطن را صادر مسجد قبا مشهد کرد.

محمدباقر آقا نجفی اصفهانی و سید محمدحسن شیرازی از استادان سید محمدکاظم یزدی بودند و بعضی از شاگردان او هم عبارت‌اند از: محمدحسین کشف کننده‌الغطاء، آقا ضیاء عراقی، سید عبدالحسین شرف‌الدین، حسنعلی نخودکی اصفهانی، سید محمدتقی خوانساری، سید محسن امین و آدرس مسجد قبا مشهد آقابزرگ تهرانی.

کتاب عروةالوثقای سیدِ یزدی از پر اسم و رسم‌ترین کتاب‌های ناحیههای علمیه میباشد و تفصیل‌ها و لبه‌های فراوانی بر آن درج شده میباشد. کتاب‌های بالاتر از طریق امتحان‌وخطا و سید محمدکاظم یزدی، فقه دوراندیش درباره معاش او درج رزرو مسجد قبا مشهد شده‌اند.

معاش‌طومار

سید یزدی در کنار فرزندانش
سید محمدکاظم یزدی در روستای کِسنَویهٔ یزد دیده به جهان گشود.[۱] پدرش سید عبدالعظیم کشاورز بود. نسب او به سادات طباطبایی و امام حسن مجتبی(ع) میرسد.[۲] درباره سال به دنیاآمدن سید محمدکاظم اختلافاتی وجود دارااست: در اعیان‌الشیعه، سال ۱۲۴۷ق نام برده میباشد[۳] و علی دوانی در کتاب نهضت روحانیون کشور ایران، به گزارش خانواده وی، سال ۱۲۴۸ق را ذکر نموده شماره تلفن مسجد قبا مشهد است.[۴]

بقعه سید محمدکاظم طباطبایی یزدی و پسرش سید محمد در مقبره امام علی(ع)

بقعه محمدکاظم یزدی در مقبره امام علی(ع) در سال ۱۴۴۵ق.
سید محمدکاظم، در ۲۸ رجب ۱۳۳۷ق (۱۲۹۸ش) بر تاثیر ذاتُ‌الرّیه، درگذشت و در مسجد عمران بن شاهین در مقبره امام علی(ع) دفن شد.[۵] در رحلتش، در عراق، شیعه و سنی ماتم گرفتند و در کشور‌ایران، احمدشاه نیز در مجلس ختمش حاضر شد.[۶] سید عبدالعزیز طباطبایی یزدی (۱۳۰۸-۱۳۷۴ش) کتاب‌شناس و ورژن‌شناس، نوه وی میباشد.[۷]

سید محمدکاظم یزدی در نجف تزویج کرد. فرزندانش عبارت‌اند از: سید علی، سیده زهرا، سید حسن، سید محمود، [۸] سید اسدالله [۹] و سید محمد که تالیف کننده کتاب‌های صحائف‌الاَبرار بوظائف الاَسحار و رسالةٌ فی فضل و ادبِ الکُتُب و اِقتِنائِها میباشد[۱۰] و در اهواز، در پیکار عشایر برضد قوای انگلیسی، نقش رهبری داشت.[۱۱]بعضی از کارشناسان مرگ سید محمد فرزندصاحب عروه را به طور شهیدشدن دانسته و برخی مانند آقابزرگ تهرانی مولف الذریعه مرگ اورا طبیعی نوشته‌اند. وتاریخش را ۱۳ جمادی الاولی ۱۳۳۴ ق. بیان کرده اند. [۱۲]سید علی خامنه‌ای نیز براین اعتقاد و باور میباشد که سید محمد از سوی پدرش به مبارزه با انگلیسی‌ها رفت و در مبارزه هم بین دیگر علمای حاضر در جناح تیتر مبنا مهم بود البته در مبارزه به شهیدشدن نرسید و ابعاد از جهان رفت.[۱۳]

حیات علمی
تحصیلات
سید محمدکاظم تا مدتی کشاورزی می کرد؛ البته بعد ها به علم آموزی دانش روی آورد.[۱۴] وی تعلیم مقدمات دروس حوزوی را از سال ۱۲۵۶ق در مکتب محسنیه یا این که دومنار یزد استارت کرد.[۱۵] چهار سال بعد از آن برای ادامه علم آموزی، به مشهد رفت و دروس «سطحِ» حوزه و نیز هیئت و نجوم و ریاضی را یادگرفت. در سال ۱۲۶۵ق هم به اصفهان مسافرت کرد[۱۶] و در مکتب صدر اقامت گزید و در درس روضه خوان محمدباقر نجفی حاضر شد تا از وی اذن اجتهاد گرفت.[۱۷]

در سال ۱۲۸۱ق، با اذن و معرفی محمدباقر آقا نجفی اصفهانی به نجف رفت.[۱۸] و در مکتب صدر نجف سکنی گزید. ورود سید به نجف با وفات روضه خوان مرتضی انصاری و جابجایی مرجعیت به میرزای شیرازی مصادف بود. وی بعد از مدتی، امام جماعت صحن علوی شد.[۱۹]

سید کاظم بعداز رفتن میرزاى شیرازى به سامرا، در نجف ماند و به درس دادن علم ها حوزوی پرداخت تا اینکه به مرجعیت رسید.[۲۰]

مقام علمی
به‌گزارش اَعیان‌الشیعه، در رینگ درسی سید یزدی، حدود دویست نفر می‌نشستند.[۲۱] سید محسن امین اورا فقیهی لغت‌دان و ادیب معرفی کرده و گفته کتاب عروةالوثقای وی چنان التفات داشت که هرکسی می‌خواست در منصب مرجعیت قرار گیرد، بر آن تعلیقه می‌نوشت.[۲۲] محمد غروی در کتاب معَ علماءِ النَّجفِ الاشرف، سید کاظم یزدی را دریای دانش و رسیدگی و متبحر در سنجیده و منقول معرفی کرده و نوشته میباشد او بر کلیه فروعات دینی و متن ها روایات، حضورذهن داشت.[۲۳]

سید موسی شبیری زنجانی با واسطه از آقا ضیاء عراقی نقل می‌نماید که سید محمدکاظم یزدی از آخوند خراسانی، اعلم بوده و انگیزه آن کوشش و اعتنا‌حیث بیشتر سیدِ یزدی در فقه بوده میباشد.[۲۴]

تکفیر و تحسین
حلاج، یکی‌از مشهورترین عارفان و صوفیان دنیا اسلام میباشد[۳۰] که به اعتقاد بعضا پژوهشگران، کمتر کسی در بین عارفان مسلمان، به اندازه وی، مورد اختلاف و تضارب بوده میباشد.[۳۱] در به عبارتی حالا که گروهی از علما و عموم، او‌را شخصی مقدس و اهل ولایت می‌دانسته‌اند، دسته فراوانی هم او‌را کافر به شمار می‌آورده و خونش را مباح مسجد قبا مشهد می‌دانسته‌اند.[۳۲]

در بین عالمان مسلمان، گروهی فتوا به شرک حلاج داده‌اند، گروهی اورا اهل ولایت دانسته‌اند، و تیم دیگری بی سروصدا کرده‌اند. از دربین فقهای امامیه، ابن بابویه، روحانی طوسی و علامه حلی، به بی دینی وی فتوا داده‌اند و شوشتری و عاملی، او‌را بی‌گناه و پاکدامن خوانده‌اند. همین اختلاف در بین عالمان مذهبها دیگر اسلامی نیز چشم می شود.[۳۳] خلال فقهای مذهب ها اسلامی، اهل سخن و حکمت و تصوف نیز درباره وی اختلاف کرده‌اند.[۳۴] بر طبق برخی منابع، صوفیه و عرفای هم‌بعد از ظهر حلاج، او‌را ضمن شعبده و سحر، به انحراف و بی دینی مجرم آدرس مسجد قبا مشهد کرده‌اند.[۳۵]

بعضی از حکما، فیلسوفان و عارفان شیعه، مثلا خواجه نصیرالدین طوسی،[۳۶] حکم دهنده نورالله شوشتری،[۳۷] محمدعلی مؤذن خراسانی،[۳۸] ملاصدرای شیرازی،[۳۹] حکم دهنده سعید قمی،[۴۰] ملامحمد هیدجی،[۴۱] و علامه طباطبایی، با تحسین از وی خاطر کرده‌اند.[۴۲]مطهری در کتاب سرویس ها متقابل اسلام و کشور ایران او‌را از جنجالی‏‌ترین عرفای عصر اسلامی دانسته که شطحیات [یادداشت ۲] فراوان گفته و به شرک و ارتداد و ادعای خدایی تبهکار رزرو مسجد قبا مشهد شد‌ه‌است.

[۴۳] اسلام‌شناسان غربی هم درباره حلاج، ایده ها متعدد و متضادی داشته‌اند؛ آگوست مولر، او‌را مسیحی دانسته و معتقد بوده‌ که وی آیین خویش را نهفته می‌نموده است. یوهان ریسکه، (خاور شناس آلمانی۱۷۱۶ـ۱۷۷۴)(Reiske, Johan) او‌را کافر قلمداد کرده‌ میباشد. حلاج به اطمینان آلفرد کریمر، از هواداران وحدت هستی، و به حیث ادوارد براون، فریبکاری حرفه ای و خطرناک دانسته شماره تلفن مسجد قبا مشهد گردیده‌است.[۴۴]

توقیع امام مجال(عج)
بخش اعظمی از فقها و محدثان شیعه، و همینطور معارضان تصوف، با متکی بودن به توقیعی از امام فرصت(عج) به حسین بن روح درباره شلمغانی و رهروان وی، حلاج را طرد و نفی کرده‌اند.[۴۵] در‌این توقیع، خلال شلمغانی، از شریعی (ابومحمد حسن)، نمیری (محمد بن نصیر نمیری)، هلالی (احمد بن هلال کرخی عبرتایی) و بلالی (ابوطاهر محمد بن علی بن بلال) مذکور گردیده و امام مجال (عج) تصریح کرده که از شلمغانی بر حذر میباشد، همان طور که از شریعی، نمیری، هلالی و بلایی و سایرافراد بر حذر بوده میباشد. اکثری از عالمان شیعه، با آنکه نامی از حسین بن منصور حلاج در‌این توقیع نیامده، با استناد به همانندی‌های حلاج و شلمغانی و دیگر اسامی نام برده در توقیع، حلاج را هم آیتم لعن امام فرصت(عج) دانسته و اورا مشتمل بر مصادیق «غیرهم» در توقیع نام برده شمرده‌اند.[۴۶][یادداشت ۳]

برخی دانشمندان، عدم بیان اسم حلاج در توقیع امام مجال(عج) خطاب به نائب سوم و برخی قرائن فرنگی و متنی را دلیلی بر این دانسته‌اند که امام مجال (عج)، رغبت‌های عرفانی حلاج و باور وی به حلول را در ستون عقاید کفرآمیز شلمغانی نمی‌دانسته میباشد.[۴۷]

اثر ها
در بعضا منابع تاریخی، پنجاه و در مواقعی حتی هزار کتاب به حلاج منسوب شده میباشد؛ البته صرفا اثری که کاملا از وی بر مکان باقی‌مانده، طواسین میباشد[۴۸] که در سال ۲۹۰ق درج شده.[۴۹] بعضی از اثرها وی عبارتند از:

طواسین: تیتر این کتاب، از اولِ سوره‌های شعراء، نمل و قصص گرفته گردیده و توده «طس» میباشد. کتاب، در یازده نصیب، دربردارنده شطحیاتی [یادداشت ۴]غامض و رمزآلود میباشد. قسمت نخستین در مدح و ثنای فرستاده اکرم، قسمت دوم درباره ناقص بودن فهم و شعور بشر‌ها، قسمت سوم درباره وصال سالک به واقعیت با گذشتن از مقامات چهل‌گانه و نصیب‌های دیگری درباره دشواری سلوک الی الله، بیرون بودن پروردگار از هر مقایسه‌ای و بالاتر از دسترس بودن حکمت عالیه میباشد.[۵۰]
دیوان حلاج: کتاب اشعار حلاج به گویش عربی میباشد که لویی ماسینیون آن ها را از متن ها دیرین صوفیه عده کرده و در سال ۱۹۵۵م در پاریس چاپ نموده است.[۵۱]
تعبیروتفسیر حسین بن منصور حلاج: دربردارنده ایده ها تفسیری حلاج میباشد که در کتاب حقائق التفسیر ابوعبدالرحمان سلمی بیان شده و لویی ماسینیون(به فرانسوی: Louis Massignon)‏ ( ۱۸۸۳- ۱۹۶۲) شرق‌شناس و اسلام‌شناس فرانسوی و پژوهشگر تاریخ) آنان را کسب کرده و در سال ۱۹۲۲م در کتابی چاپ نموده است. ماسینیون بر این اعتقادوباور میباشد که حلاج در تعبیر خویش بسیار متاثر از تعبیر و تفسیر منسوب به امام درست گو (ع) میباشد. [۵۲]
پانویس
محسنی‌نیا، «حلاج در نگاه معارضان»، ص ۱۴۶.
امینی‌نژاد، «حلاج از منظر توقیع امام بعد از ظهر»، ص ۴۰.
شمس، «حلاج»، ص ۲۵۵.
شمس، «حلاج»، ص ۲۵۵.
شمس، «حلاج»، ص ۲۵۵.
شمس، «حلاج»، ص ۲۵۵.
شمس، «حلاج»، ص ۲۶۰.
محسنی‌نیا، «حلاج در نگاه معارضان»، ص۱۴۷.
شمس، «حلاج»، ص ۲۶۴.
شمس، «حلاج»، ص ۲۶۴.
شمس، «حلاج»، ص ۲۶۴.
شمس، «حلاج»، ص ۲۶۴.

سیاست فرنگی
رابطه ها اولجایتو با خان اردوی زرین یا این که آلتین اردو (ه م) در دشت قپچاق، ابتدا از صمیم قلب بود [۲۶]. البته ازبک خان (ه م) جانشین توقتا، ادعای گذشته خانات آلتین اردو را که اران و آذربایجان را بخشی از قلمرو خویش می‌پنداشتند، تجدید کرد؛ به خصوص در اواخر حیات اولجایتو ارتباط ها وی با خان اردوی زرین طاقت فرسا رو به تیرگی بنیان. در ۷۱۵ق /۱۳۱۵م، پدر اغول از اردوی زرین بعداز آنکه خوارزم را به باد غارت بخشید، به اولجایتو هواخواهی پیروزی و به‌این سان، بین ایلخان کشور‌ایران و ازبک، بدگمانی به وجود آمد، اما عاقبت پدر اغول به امر اولجایتو به قتل رسید و ارتباط ها وی با ازبک رو به بهبود مسجد قبا مشهد بنیان.[۲۷].

ارتباط با ممالک مصر
گران قدر‌ترین معاند ایلخانان در کشور‌ایران در‌این بعد از ظهر مملوکان مصر بودند. اولجایتو در اوایل فرمانروایی کوشید تا رابطه ها صمیمانه با آنها برقرار نماید [۲۸] و طی طومار‌ای که در تاریخ وصاف [۲۹] آمده، به وعد و وعید پیش آمد. این شغل سبب ساز شد نوقتا، خان اردوی زرین در تحریک پادشاه مصر به یورش به قلمرو ایلخانان آدرس مسجد قبا مشهد توفیقی نیابد.

صرفا لشکرکشی اولجایتو به قلمرو مملوکان، در ۷۱۲ق /۱۳۱۲م اتفاق افتاد. در سال جاری ملک الناصر محمدبن قلاوون به قتل معارضان خویش دست گشود و قراسنقر حکم دهنده دمشق، جمال الدین افرم، والی حلب و برخی دیگر از امرای شام به اولجایتو حمایت بردند و اورا به لشکرکشی به شام واداشتند. به ماجرا منابع اهل ایران اولجایتو به رحبه لشکر کشید و قلعة آنجا را گشود و به بغداد برگشت [۳۰]، البته به ماجرا ابوالفدا [۳۱] - که خویش در آن مجال والی حماه بود - اولجایتو به منجر پایداری مدافعان و نیز قحطی، عمل محاصره قلعه را بعد از یک ماه رها رزرو مسجد قبا مشهد کرد.[۳۲].

ارتباط با مسیحیان اروپا
ایلخانان جمهوری اسلامی ایران، از به عبارتی شروع فرمانروایی برای تقابل با ممالیک مصر می‌کوشیدند تا با پادشاهان مسیحی اروپا متحد شوند. اولجایتو نیز همین نحوه پدرش ارغون و برادرش غازان را پی شماره تلفن مسجد قبا مشهد گرفت.

او نخست حکومت، دو سفیر نزد پاپ کلمان پنجم، فیلیپ لوبل، سلطان فرانسه و ادوارد دوم، شاه انگلستان ارسال کرد. ایلخان در طومار‌ای به فیلیپ لوبل، فرمان روا فرانسه از وی خواست که بر ضد معاند مشترک، یعنی ممالیک مصر متحد شوند.از جواب فیلیپ لوبل به‌این طومار، درایت در اختیار وجود ندارد [۳۳]. ادوارد دوم، شاه انگلستان نیز در سال ۷۰۷ق /۱۳۰۷م دو طومار به ایلخان نوشت. پاپ کلمان پنجم نیز در طومار‌ای که در ۶ رمضان ۷۰۷ق /۱ مارس ۱۳۰۸م به اولجایتو نوشت، از او خواست هنگام ورود جنگجویان مسیحی به ارمنستان، اسب و آذوقه در چنگ آن ها گذارد و خویش با صد هزار سوار آن‌ها را در تسخیر ارض مقدس امداد رساند[۳۴]. از این طومار‌ها پیداست که اروپای مسیحی تصور صدق از حال و روز شرق، به ویژه ایلخانان جمهوری اسلامی ایران و گرایشهای فقهی آن‌ها نداشتند؛ چه، بیان کننده گمان می‌کردند که اولجایتو مسیحی میباشد و در اشاعه آیین مسیح می کوشد، هم اکنون آنکه وی خویش را چنان مسلمانی می‌پنداشت که مصریان مسلمان را به سستی در ایمان مجرم می کرد و همو در ۷۱۴ق /۱۳۱۴م به قتل ۳ راهب در تبریز و ارزنجان امر بخشید [۳۵]. به هر درحال حاضر اتحاد اولجایتو با دولتهای مسیحی اروپایی هیچ وقت تحقق نیافت [۳۶]

اولجایتو با ا¸ندرونیکوس دوم، امپراتور روم شرقی ارتباط ها از صمیم قلب داشت و امپراتور برای محافظت قلمرو خویش از یورشهای ترکمانان آسیای صغیر و کیلیکیه، با ایلخان کشور‌ایران عهد و پیمان اتحاد بست و خواهر خویش، مریم را بدو به زنی بخشید. اولجایتو نیز برای رویا رویی با حاکمان سوراخ آناتولی، ۳۰ هزار سپاهی به مرزهای غربی آسیای صغیر روانه کرد؛ با اینهمه، ترکان کم کم قلمرو خویش را توسعه و گسترش دادند.[۳۷].

مذهب
اولجایتو در کودکی، به دست مامان مسیحی خویش اروک خاتون و برای تبرک از پاپ نیکولاوس چهارم، به اسم نیکولاوس غسل تعمید داده شد؛ ولی آن گاه به آئین بودایی درآمد [۳۸] و هنگامی برادرش غازان خان اسلام آورد، وی که در‌این مجال ولیعهد و حکمران خراسان بود، مسلمان شد و مانند برادرش مذهب حنفی تفویض کرد.[۳۹].

رغبت به مذهب شافعی
غازان‌خان در اواخر قدمت برای زیارت بقعه امام علی(ع) به نجف رفت و در همانجا به تشیع رغبت یافت و دستور اعطا کرد خطبه به اسم اهل بیت بخوانند؛ ولی بعداز درگذشت غازان و جلوس اولجایتو، حنفیان، ایلخان نو را بر آن داشتند که خطبه و سکه به اسم خلفای راشدین نماید و از همین مجال، رقابت در بین فرقه‌های متفاوت مذهبی در دربار ایلخان بالازد و هرمورد می‌کوشیدند تا اولجایتو را به کیش خویش درآورند.[۴۰]. در‌این دربین خواجه رشیدالدین که مذهب شافعی داشت [۴۱]، مولانا نظام الدین عبدالملک مراغه‌ای شافعی را عمل «‌قضاء مرزوبوم کشور ایران‌» اعطا کرد و اولجایتو نیز زیرا چیرگی نظام الدین را در مباحثه با علمای فرقه‌های دیگر بدید، مذهب شافعی سپردن کرد و از آن پس اختلاف‌های مذهبی، به ویژه در میان حنفیان و شافعیان در دربار ایلخان مشقت بار بالا زد؛ تا آنجا که بعضا از امرای مغول، با ارعاب، ایلخان را به سوراخ مسلمانی و برگشت به آئین آبا و اجدادی خویش فرا خواندند؛ ولی اولجایتو همچنان بر آئین خویش پای فشرد.[۴۲].

سید کلب درستگو نقوی (۱۳۱۷ش-۱۳۹۹ش) مشهور به مولانا کلب راست گو، از شیعه ها هند و بنیانگذار سرویس ها علمی، فرهنگی، و عمرانی فراوانی به عنوان مثال مکتب، دانشکده و مرکز ها درمانی در‌این مرز و بوم بود. او خطیب بود و در نقاط دیگر دنیا برای مثال ایالات متحده، آفریقا و کشورهای اروپایی به تبلیغ مدرسه اهل‌بیت(ع) می‌پرداخت و مدتی نیز امامت آدینه شهر لکهنو در هند را بر ذمه مسجد قبا مشهد داشت.

سید کلب همینطور از حامیان انقلاب اسلامی جمهوری اسلامی ایران بود. کلب راست گو عضو بلندپایه هیئت دستمزد فردی مسلمانها هند، مؤسس راس توحید مسلمین، دبیرکل کنفرانس شیعه‌ها سراسر هند و عضو مجمع همگانی مجمع جهانی اهل‌بیت(ع) نیز بود. وی همینطور دارای محرک ملی پادما بوشان میباشد که در هند به کسانی اعطا می‌گردد که سرویس ها ارزنده‌ای جاری ساختن داده آدرس مسجد قبا مشهد باشند.

معاش‌طومار و تحصیلات
سید کلب در ۱۱ دی سال ۱۳۱۷ش موازی با ۱ ژانویه ۱۹۳۹م در لکهنو در ایالت اوتارْپِرادِش هند دیده به جهان گشود. پدرش سید کلب حسین نیز از عالمان هند رزرو مسجد قبا مشهد بود.

سید کلب راستگو بعداز یاددادن علم ها مقدماتی، وارد حوزه علمیه ناظمیه لکهنو شد. او همینطور در دوران دکتری فن گویش و ادبیات عربی از دانشکده علیگره هند سوا‌التحصیل شد. سید کلب از حامیان انقلاب اسلامی کشور‌ایران بود. وی همینطور دارای محرک ملی پادما بوشان میباشد که در هند به کسانی اعطا می‌گردد که سرویس ها ارزنده‌ای جاری ساختن داده شماره تلفن مسجد قبا مشهد باشند.

او در ۴ آذر سال ۱۳۹۹ش موازی با ۲۴ نوامبر ۲۰۲۰م در لکهنو از جهان رفت.

سرویس ها
برخی از سرویس ها سید کلب درست گو نقوی به تفصیل ذیل میباشد:

دانش کده یونیتی در لکهنو
مکتب یونیتی میشن در لکهنو
مؤسسه یادگرفتن صنعتی یونیتی، در لکهنو
مکتب دولتی یونیتی الله‌آباد، در شهر الله‌آباد ایالت اوتارپرادش
دانش کده M.U ، در علیگره
راءس کامپیوتر یونیتی، در لکهنو
اپ‌های یادگرفتن بدون پول یونیتی، در لکهنو، جونپور، جلالپور، بارهبنکی، مرادآباد و علیگره
مریض خانه خیریه هیزا، در لکهنو، با غرض محافظت‌های مقرون به صرفه برای قشرها لبه‌نشین
راءس پزشکی TMT، در شیکارپور
طرح بازنشستگی زنان بیوه TMT
طرح پشتیبانی آموزشی یتیمان TMT
مرمت بقاع میر ببر علی انیس، شعر سرا آیینیِ هندی، در لکهنو.
مسئولیت‌ها
سید کلب درستگو، عضو مجمع همگانی مجمع جهانی اهل‌بیت بود. او در نقاط گوناگون مانند ایالات متحده، آفریقا و کشورهای اروپایی به تبلیغ مدرسه اهل‌بیت(ع) می‌پرداخت و مدتی نیز امامت آدینه شهر لکهنو در هند را بر ذمه داشت. دیگر مسئولیت‌های وی عبارتند از:
دبیرکل کنفرانس شیعه ها سراسر هند
عضویت در انجمن وظیفه سادات و مؤمنین، که برای یاری هزینه تحصیلی دانشجوها مستلزم تأسیس گردیده است.
سر گروهی دانشکده پزشکی و درمانگاه لکهنو.
منابع
همرهان مجمع؛ یادنامه شهدا و مرحومین مجمع جهانی اهل بیت(ع)، قم، مجمع جهانی اهل بیت(ع)، ۱۴۰۱ش.

مجمع جهانی اهل‌‌بیت سازمانی غیردولتی که با مقصود معرفی اسلام، تکثیر معارف قرآن و اهل‌بیت(ع)، تقویت وحدت اسلامی و مدد از رهروان اهل‌بیت در دنیا ساخته شده میباشد و در راستای این هدف ها فعالیتهایی دارااست. این سازمان در سال ۱۳۶۹ش با امان سید علی خامنه‌ای رهبر کشور‌ایران فعال‌سازی شد. دبیرکل این مجمع را رهبر کشور‌ایران منصوب می‌نماید. رضا رمضانی گیلانی دبیرکل کنونی این مجمع مسجد قبا مشهد میباشد.

تاریخچه، هدف ها و ساختار
مجمع جهانی اهل‌بیت، در ۱۰ دی ۱۳۶۹ش تأسیس شد؛[۱] قبل از آن، ۳۰۰ نفر از عالمان مسلمان، به‌ویژه رهروان اهل‌‌بیت، در اجلاسی در طهران کمپانی کردند و بعد از سید علی خامنه‌ای، رهبر کشور ایران اذن و موافقت تشکیل مجمع جهانی اهل‌بیت را آدرس مسجد قبا مشهد گرفتند.[۲]

بعضا از هدف ها اعلام‌گردیدهٔ تأسیس مجمع جهانی اهل بیت(ع) عبارتند از:

نگهبانی از کیان اسلام و حریم فرستاده، قرآن و اهل‌بیت(ع)
تعمیق و تقویت وحدت بین امت اسلام، به‌ویژه فی مابین رهروان اهل‌بیت(ع)
پناه و نگهبانی از دستمزد مسلمان‌ها دنیا و منزلت رهروان اهل‌بیت(ع)
بسط زیرساخت‌های دنیوی و معنوی رهروان اهل‌بیت(ع) در سراسر عالم
بیرون کردن رهروان اهل‌بیت(ع) از مظلومیت رسانه‌ای و محرومیت‌های علمی و اقتصادی
عملکرد برای تولید صلح، دوستی، همیاری و همکاری در میان کلیه آدم‌ها و ملل عالم.[۳]
دبیرکل، خوب‌ترین رده اجرایی مجمع جهانی اهل‌بیت(ع) میباشد که برای اداره مجمع و اجرای سیاست‌های تصویب شده، با حکم البته فقید منصوب می گردد.[۴] تا به امروز پنج دبیرکل برای مجمع گزینش رزرو مسجد قبا مشهد گردیده‌اند:

محمدعلی تسخیری (از اردیبهشت ماه ۱۳۶۹)،
علی‌اکبر ولایتی (از مرداد ۱۳۷۸)،
محمدمهدی آصفی (از مهر ۱۳۸۱)،
محمدحسن اختری (از فروددین ماه ۱۳۸۳)،[۵]
رضا رمضانی گیلانی (از شهریور ۱۳۹۸ش).[۶]
کار‌ها
کانال الثقلین: کانال ماهواره‌ای که به گویش‌های عربی و انگلیسی شغل می‌نماید. تصویب قانونی این کانال، در هلند و دفتر کار مرکزی آن در ترکیه ساکن میباشد. از هدف ها این کانال، ساخت محتواهای اسلامی برای قشرها متعدد جامعه میباشد. این کانال در سال ۱۳۸۸ش تأسیس شماره تلفن مسجد قبا مشهد شد.

همایش دربین المللی امام سجاد علیه السلام در ۲۴ مرداد ۱۳۹۴ش با حضور بیشتراز ۵۰۰ میهمان فرنگی در تالار اجلاس سران برگزار شد.
همایش‌ها و نمایشگاه‌های علمی و فرهنگی: به‌مراد انتشار و بسط فرهنگ و تمدن اهل‌بیت(ع) و شرکت کردن اندیشمندان عالم اسلام در مباحث فکری و عقیدتی، همایش‌ها و گرد هم آیی‌های متفاوت ملی، ناحیه‌ای و جهانی، مانند
کنگره فی مابین‌المللی امام حسن مجتبی(ع): کنگره‌ای با غرض تقویت و بسط اهتمام و التزام به سیره اهل البیت آماده‌سازی بستر مطلوب برای نام و نشان‌شناسی فقاهتی مبنی بر دیدگاه اهل بیت(ع)، تبیین و معرفی جامع شخصیت امام حسن(ع) و تبیین عقیده صلح و مدیر معضل در فکر امام حسن(ع).
همایش دربین‌المللی ناصر کلان،
محرک گران قدر نبی اعظم(ص): فستیوال فرهنگی هنری اهل‌بیت(ع) با غرض فایده‌گیری از پوسته‌های هنری برای پشتیبانی از آئین تأسیس شد. اولی زمان این فستیوال با تیتر مشوق گرانقدر فرستاده اعظم(ص) با مسئله رسول عفو وبخشش و عدل و داد حضرت محمد مصطفی(ص) در سال ۱۳۹۳-۱۳۹۲ش برگزار شوید.[۷]
فستیوال در میان‌المللی کاریکاتور روز جهانی قدس: در رمضان ۱۴۳۵ق او‌لین عصر فستیوال در میان‌المللی کاریکاتور روز جهانی قدس با تیتر روز قدس، روز وحدت و مقاومت امت اسلامی، برگزار شد.[۸]
همایش علمی-پژوهشی مدل معاش اهل‌بیت(ع)، همایش فی مابین المللی امام سجاد(ع) از سوی مجمع جهانی اهل بیت(ع)[۹] و کنگره فی مابین‎‌المللی پزشکان شیعه و یا این که با شرکت کردن مجمع برگزار گردیده است.[۱۰] همینطور نمایشگاه کانون‌های فرهنگی مربوط به مجمع جهانی اهل‌بیت که با حضور نهادها و مؤسسات فرهنگی فعال در عرصه در بین‌الملل، به‌زمان یک هفته در اولِ بهمن ۱۳۹۳ش، برگزار شد.[۱۱]
همایش در بین‌المللی حضرت ابوطالب(ع):همایشی که از سوی مجمع جهانی اهل‌بیت با غرض تکریم شخصیت ابوطالب، بابا امام علی(ع)، اسفند ۱۳۹۹ش در قم برگزار شد.
ایجاد کرد و نگهبانی از مرکزها عام‌المنفعه: یاری به ایجاد کرد مساجد، حسینیه‌ها، صندوق‌های قرض الحسنه، مرکزها فقاهتی، مدرسه های، کتابخانه‌ها، مرکزها درمانی و دارالایتام از اقدامات فرهنگی و اجتماعی مجمع جهانی اهل‌بیت میباشد که با پناه نیکوکاران ایفا میشود.[۱۲]
تعامل با تیم‌های گوناگون شیعه ها: مجمع جهانی اهل‌بیت(ع) با شیعه ها اثنی‌عشری، و دیگر فرقه‌های شیعه راجع به میباشد[۱۳]
ویکی شیعه: ویکی‌شیعه دانشنامه‌ای اینترنتی میباشد که در قضیه معرفی مدرسه اهل‌بیت(ع) و انتشار معارف اسلام و تشیع شغل می‌نماید. این دانشنامه از خرداد ماه ۱۳۹۲ فعالیتش را استارت کرده‌ میباشد و هم‌فعلا به۲۲ گویش فعال میباشد و در گویش فارسی ۹٬۱۰۵ نوشته ی علمی داراست.
تکثیر، ترجمه و حضور در نمایشگاه‌ها: آحاد کتاب‌های استیناف و منتشر گردیده از سوی مجمع جهانی اهل‌بیت(ع) و مجامع اهل‌بیتی مربوط به آن، تا فصل تابستان ۱۳۹۴ش، به حدود ۱۸۰۰ تیتر بالغ شده[۱۴] و تعداد گویش‌هایی که تا به امروز کتاب ها مجمع به آن ها ترجمه گردیده به ۵۵ لهجه رسیده میباشد.[۱۵] خلال این، انتشارات مجمع جهانی اهل‌بیت(ع) تا به امروز در نمایشگاه‌های کتاب در نقاط مختلفی از دنیا حضور یافته میباشد.[۱۶]
کتابخانه و راءس اوراق: در کتابخانه و راس اوراق اهل‌بیت(ع) بیشتراز ۳۰ هزار کتاب، خبرنامه و سندها پژوهشی مو جود میباشد.[۱۷]
تکثیر مجلات: مجمع جهانی اهل‌بیت(ع) در راستای رسالت فرهنگی-تبلیغی خویش، یکسری روزنامه عصر‌ای، مثل خبر نامه‌های اهل‌بیت(ع)، انتظار، بلاغ، پیام ثقلین، پیام زینب، توحید، ذوی‌القربی، درود، طوبی، ملائکه خرد، فریاد، قبله، کوثر، گنجینه مجمع، به گویش‌های متفاوت در کشورهای گوناگون منتشر می‌کند و از تکثیر تنی چند از مجلات و نشریات اسلامی حمایت می‌نماید.[۱۸]
تجهیز کتابخانه‌ها: مجمع جهانی اهل‌بیت(ع) در راستای حفاظت فرهنگی از شیعه ها، کتابخانه‌های فراوانی را در بخش ها متفاوت دنیا ، پناه و تجهیز نموده است.[۱۹]
دفاع در رویدادها غیرمترقبه: مجمع جهانی اهل‌بیت(ع) در حادثه ها غیرمترقبه با بسیج جوارح و مرتبطان خویش، ضمن گردآوری‌آوری و ارسال امداد‌های نقدی و غیرنقدی، بر توزیع عادلانه و درست آن نیز رسیدگی می‌نماید.[۲۰]
خبرگزاری ابنا: این خبرگزاری برای منعکس شدن خبر‌ها شیعه ها عالم و استحضار شیعه ها از حالت همدیگر در سال ۱۳۸۳ش با سه لهجه تأسیس شد و هم‌در حال حاضر با ۲۴ لهجه به شغل خویش ادامه میدهد و پر طرفدار‌ترین خبرگزاری شیعی میباشد.[۲۱]
ایجاد قابل انعطاف‌افزارهای اسلامی: ایجاد قابل انعطاف‌افزارهای علمی و لوح‌های فشرده چندرسانه‌ای (مولتی‌مدیا) به لهجه‌های متعدد یک کدام از اقدامات مجمع جهانی اهل‌بیت(ع) میباشد.[۲۲]
ساخت اثر ها هنری: واحد هنری مجمع جهانی اهل‌بیت(ع) ده‌ها تابلوی با ارزش مذهبی از آیه‌ها و احادیث ایجاد نموده است و گروه تابلوهای هنری در یک جلد کتاب نشر یافته میباشد.[۲۳]
کانال دربین‌المللی معارف اهل‌بیت(ع) سامانه‌ای میباشد که با مقصود تولید یک کانال استاندارد برای عرضه معارف اهل‌بیت(ع) به لهجه‌های گوناگون، کانال‌سازی و تولید کانال معنایی از معارف اهل‌بیت(ع) در بستر فضای مجازی در سال ۱۴۰۲ش تاسیس شده است.
شیعه‌دیتا: پایگاهی اینترنتی و مخزن داده‌های مرتبط با مدرسه اهل‌بیت، به‌ویژه داده‌های ویکی‌شیعه و ویکی‌تراث میباشد. قرار میباشد این مقر در بعدی تبدیل به موتور داده‌های شیعی خواهد شد تا وب سایت‌ها، قابل انعطاف‌افزارها، نرم‌افزار‌ها، هوش تصنعی و... به آن متصل شد‌ه‌است.
ویکی‌تراث: یک ویکی‌کتابخانه آنلاین در حوزه مدرسه اهل‌بیت، که با مقصود تجمیع، تکثیر و ترجمه حداکثری کل تراث مکتوب شیعه در پوسته‌های گوناگون همانند کتاب (مشتمل بر نسخه ها چاپی و خطی)، نوشته‌ی علمی، نقطه پایان‌طومار، ادبیات آیینی و ورقه ها تاسیس شده است.

ماجرای با حجب و حیا پاشا
در ۱۲۵۸، در کربلا گروهی از شیعه‌ها موسوم به یرمازیه بر ضد حکومت عثمانی قیام کردند و با حجب و حیا پاشا، والی بغداد، برای سرکوب آن ها شهر را محاصره کرد. او در مکاتبه‌هایی که با سید کاظم داشت، از وی خواست با استعمال از نفوذ خود شورشیان را به صلح و ادب دعوت نماید. ولی عملکرد‌های سید کاظم فیض نداد.[۲۱] و عاقبت با حجب و حیا پاشا در هجدهم ذیقعده سال جاری وارد کربلا شد و حدود چهار هزار بدن از شیعه‌ها را قتل‌عام کرد. در‌این هجوم، سید کاظم و افرادی که در منزل وی امان گرفته بودند مصون مسجد قبا مشهد ماندند.[۲۲]

این واقعه معارضان را بیشتر بر ضد او تحریک کرد، چنانکه بعضی او را همدست امرای عثمانی دانستند.[۲۳] سید کاظم برای رهایی از این فشارها با تعدادی از پیروانش به قصد زیارت کاظمین و سامرا، کربلا را سوراخ کرد. ضمنا هجرت محجوب پاشا او را از سامرا به بغداد فراخواند. رشتی اندکی بعد از رجوع و برگشت، در کربلا وفات یافت و در کنار مرقد امام حسین به خاک امانت آدرس مسجد قبا مشهد شد.

[۲۴] بر پایه ی قصه پر اسم و رسم، هر یک سری با حجب و حیا پاشا در ظواهر سید را گرامی میداشت، او را مسموم کرد و رهروان سید با دوراندیشی از این دستور، او‌را شتابان به کربلا بازگرداندند.[۲۵] ولی در تلخیص تاریخ نبیل، مسموم شدن او به دست محجوب پاشا، ساخته و پرداخته معارضان وی قلمداد گردیده و سن او هنگام مرگ شصت سال مذکور ست، که صحیح نمی‌کند.[۲۶] اورده شده میباشد بعد از ماجرای محجوب پاشا طومار‌های اعتراض‌آمیز حتی از سران شیخیه به سید کاظم رسید. سید کاظم رشتی از قرة العین که طومار اعتراض رسول بود دعوت کرد که به کربلا آمده و وی اجابت کرد. قبل از وصال قرة العین به کربلا سید رشتی از رزرو مسجد قبا مشهد عالم رفت.

فرزندان
او دو فرزند به اسم‌های سید احمد و سید حسن داشت. هر دو از رهروان بابا بودند و سید حسن از بزرگان شیخیه شناخته می‌گردد. به خویشاوندان او کشفی نیز میگویند و علتش را این میدانند که سید کاظم کشف کننده اسرار عبارات و گفتار روحانی احمد احسائی شماره تلفن مسجد قبا مشهد بود.

وفات
سید کاظم رشتی در شب سه شنبه ۱۱ ذی‌الحجه ۱۲۵۹ق در کربلا درگذشت و در رواق شرقی مقبره امام حسین(ع) دفن شد.

حیات علمی
سید کاظم رشتی بر مبانی اعتقادات شیخیه چیزی نیفزود، بلکه تحت عنوان شارح و مفسر، از اقوال روضه خوان احمد احسائی حفاظت می کرد و در توسعه تعالیم وی جزئیات جدید‌ای به دربین آورد. او بیشتراز احسائی، مفاهیم عرفانی و باطنی را در توضیح عوالم و اطوار وجود به فعالیت خاطرنشان کرد و آنان را با گفت و گو از مقامات انبیا و امامان درآمیخت. مثال‌ای از پرداختن وی به جزئیات به دور از ذهن و تعبیرها و نامهای غریب، در وصف وی از شهر دانش دیده میشود.[۲۷]

راجع به معاد که از آراء پرمناقشه احسائی بود، کوشید تا رأی خاص اورا در پرتو باور به جسمانی بودن معاد، تأویل و تعبیروتفسیر نماید.[۲۸]

رشتی به تقلید از نظریه خاص استادش، جایگاهی از سببیت و قیومیت را به رسول نسبت می دهد.[۲۹] و اهل بیت علیهم السلام را وارثان شئون آن حضرت در اکوان و اعیان و تمامی قوای ظواهر و داخل در مراتب گوناگون شکل گیری به شمار میاورد.[۳۰] از بینش وی، در جابجایی این ولایت تفاوتی در بین تشریع و شکل گیری وجود ندارد،[۳۱] همچنانکه صاحب و مالک این رده از ید مبسوطی در اختصاص نعمتها و تقدیر کارها خلایق شامل است.[۳۲] اعتقادوباور به بایستگی حضور ناطقی در هر بعد از ظهر که اول توشه روضه خوان احمد احسایی[۳۳] به آن اشاره‌هایی کرده بود، در اثرها سید کاظم رشتی صراحت بیشتری می یابد. او مراتبی از برترین پروردگار را، با تعابیری مطلوب پندار تصوف، برمیشمارد که طبقه‌ای از وی در زمانه غایب بودن امام، حمل کننده علم ها و اسرار وی و نیز واسطه نتیجه در بین وی و بقیه عموم‌اند.[۳۴] در تفصیل القصیده وی، بر پایه ی روایتی درباره ظهور سرآمدی در رأس هر سده، روحانی احسائی با تأویل نام احمد، به تلویح، صاحب و مالک سر کردگی سده سیزدهم و مبین احکام ظاهری و باطنی معرفی گردیده است.[۳۵] تأکید بر حضور نایب خاص در بعد از ظهر غایب بودن امام بعدازظهر، عکس العمل بعضا علما را برانگیخت و او‌را به نوعی انحراف از اصول تشیع تبهکار کردند.[۳۶]

تأثیر آراء وی بر تحولات فقاهتی-سیاسی
آراء و تامل‌های سید کاظم، بستر ساز تحولات فقاهتی-سیاسی در عراق و کشور‌ایران شد و اینگونه می‌کند که اوضاع و احوال اجتماعی عراق آن روز،‌که از یک سو، گرفتار استبداد حاکمان عثمانی بود و از سوی دیگر، اوضاع خاص رهروان سید کاظم که بر تاثیر نزاعهای فرقه‌ای در معرض انذار و تکفیر قرار داشتند آن‌ها‌را به ظهور امام منجی برای اصلاح کارها امیدوارتر می‌تشکیل داد. سماجت سید کاظم بر مجاورت بودن ظهور موعود و اینکه وی شاید از همین رو جانشینی برای خویش برنگزیده بود.[۳۷] قضیه را برای ادعای بابیت سید علی محمد شیرازی دارای اسم و رسم به باب هموار تشکیل داد و اول گروندگان به وی همین دسته از شیخیه بودند. با بیان و آن گاه بهائیان میپنداشتند که خویش سید کاظم در نوشته‌ها و گفته هایش به ظهور باب و بهاء الله اشاره نموده است.[۳۸]

شاگردان
برخورداری رشتی از حوزه نافذ درس و ارشادوراهنمایی و اوضاع و احوال خاص شیخیه در روزگار بعداز وی موجب شد‌ه‌است که فی مابین انتساب برخی شاگردان به وی، سرو صدا‌هایی چهره دهد. از در میان اشخاصی که بر شاگردی آنان نزد او میتوان صحه گذارد، این جمع در خور ذکرند:

ملاحسن گوهر قراچه‌داغی (متوفی ۱۲۶۶ق)، وصی سیدکاظم و جانشین وی در کربلا[۳۹]
میرزا حسن دهلوی وسیع آبادی (متوفی ۱۲۶۰ق) استدلال اساسی رواج اذهان شیخیه در بلاد هند[۴۰]
حاج محمد کریم ومهربان خان کرمانی[۴۱]
میرزا محمدحسین فضا کرمانی[۴۲]
میرزا محمدشفیع ثقة الاسلام تبریزی (متوفی ۱۳۰۱ق) جد میرزا علی ثقة الاسلام تبریزی[۴۳]
میرزا حسین بن محمد تبریزی، اخوی میرزا محمدتقی حجة الاسلام نیر[۴۴]
افزون بر اینها، اسم بعضا از رهبران حرکت بابی در شمار شاگردان رشتی آمده که منبع پاره‌ای از این انتساب‌ها نوشته‌های خویش با بیان بوده میباشد که می‌کوشیدند آرم دهند که زعمای آن‌ها از تأیید بنیانگذاران شیخیه سود‌مند بوده‌اند، مثلا ادعای احترام سید کاظم رشتی به سید علی محمد شیرازی و معرفی وی به شاگردان[۴۵] در حالیکه آوازه وی به شاگردی رشتی[۴۶] بی‌محور به لحاظ می‌رسد.[۴۷] در همین منابع ملاحسین بشرویه‌ای و زرین تاج برغانی دارای شهرت به طاهره قرة العین در شمار اصحاب مجاورت رشتی معرفی گردیده‌اند.[۴۸] فی مابین شاگردان سید کاظم رشتی که بعد از وی از سران بابیه بودند، از ملامحمدعلی بارفروشی، ملاعلی بسطامی و ملاشیخ علی ترشیزی نیز ذکر شده گردیده‌است.[۴۹]

بعداز مرگ سید کاظم، رهروان او یک‌سری گروه شدند و بعضی از آن ها به عنوان مثال محمد کریم ومهربان خان قاجار و روضه خوان حسن گوهر و پیروانشان با ادعای باب به مشقت به تقابل برخاستند. گفتنی میباشد در طول سید کاظم، به منجر اقامت شماری از شاهزادگان قاجاری در عراق و نیز فعالیتهای حاج محمد کریم ومهربان خان محصل او در کرمان، بزرگانی از قوم قاجار به شیخیه رغبت پیدا کرده بودند.[۵۰]

مناظره امام باقر با اسقف مسیحیان گردهمایی مباحثه و مناظره‌ای میباشد که در شام در بین امام باقر(ع) و اسقف مسیحیان درگرفت. موضوعات متعدد و زیادی درین مناظره مطرح شد و امام به آدرس مسجد قبا مشهد همگی آنان جواب بیان کرد.

مهاجرت امام به شام
نقل شد‌ه‌است هشام بن عبدالملک امام باقر(ع) را به شام فراخواند. امام بعداز مسافرت به شام، در اجتماعات عموم کمپانی می کرد و به سوال‌های آن‌ها جواب می‌اعطا کرد. روزی امام دید که نصاری به کوهی در آن حوزه‌ میروند. امام از دور‌وبری ها پرسید: آیا امروز عید آن ها میباشد؟ گفتند: خیر؛ آن ها هر سال در‌این روز نزد عالمی عالم از نصاری که اصحاب حواریون عیسی(ع) را شعور کرده می روند و سوال‌های خویش را از وی میپرسند. امام رمز خویش را پوشاند و با ملازمان خویش به آن کوه رفت و میان نصاری گرد مسجد قبا مشهد هم آیی.[مستلزم منبع]

متن مناظره
اسقف نگاهی به جمعیت حاضر کرد و زیرا سیمای امام باقر(ع) دقت اورا به خویش جلب نمود، روبه امام کرد و پرسید: از ما مسیحیان هستی یا این که از رزرو مسجد قبا مشهد مسلمان ها؟

_ امام(ع) فرمود: از مسلمان‌ها.

_ اسقف:از محققان آنها هستی یا این که اشخاص ابله؟

_ امام(ع): از اشخاص ابله نیستم.

_ اسقف: اولیه اینجانب پرسش کنم یا این که شما میپرسید؟

_ امام(ع): در شرایطی‌که مایلید شما پرسش فرمائید.[مستلزم منبع]

فضولات نداشتن بهشتیان
_ اسقف: به چه ادله شما مسلمان ها داعیه می کنید که اهل فردوس خوراک میخورند و می‌آشامند اما مدفوعی ندارند؟ آیا برای این قضیه، مثال و نظیر روشنی در‌این عالم وجود شماره تلفن مسجد قبا مشهد دارااست؟

_ امام(ع):

بلی، مثال پر‌نور آن درین عالم جنین میباشد که در رحم مامان تغذیه می‌نماید البته مدفوعی ندارد.
_ اسقف:عجب! پس شما گفتید از پژوهشگران نیستید؟!

_ امام(ع):

اینجانب اینگونه نگفتم، بلکه گفتم از نادانان نیستم!
کاهش‌نیافتن نعمت‌های بهشتی
_ اسقف پرسش دیگری درباره میوه‌ها و نعمت‌های بهشتی به‌این مضمون پرسید:

به چه برهان نظریه دارید که میوه‌ها و نعمتهای بهشتی معدود نمیشود و هر چه از آنان استفاده شود، گشوده به هم اکنون خویش باقی بوده کاهش پیدا نمیکنند؟ آیا مثال روشنی از پدیده‌های این عالم می‌قدرت برای این مسئله پیدا کرد؟
_ امام(ع):

بله، مثال پر‌نور آن در دانا محسوسات حریق میباشد. شما در‌حالتی که از شعله چراغی صدها لامپ پر‌نور فرمائید، شعله لامپ نخستین به مکان خویش باقی میباشد و از آن به هیچ عنوان کاسته نمیشود.
درباره مجال خاص
_ سؤالی دیگر می پرسم. به اینجانب خبر بده از ساعتی که خیر از شب میباشد خیر از روز.

_ امام باقر(ع):

آن به عبارتی ساعت دربین طلوع فجر تا طلوع خورشید میباشد که در‌این ساعت گرفتاران متانت مییابند.
_ با شنیدن این پاسخ نصرانی فریادی کشید و اظهار کرد: یک زمینه باقی میباشد. عهدوپیمان به معبود که هیچ زمان نتوانی پاسخ آن را بدهی.

_ امام فرمودند:

قطعاً قول لاف خورده ای.
درباه عزیر و عزیره
_ دانشمند نصرانی: به اینجانب از دو مولود خبر بده که در یک روز به جهان آمدند و در یک روز از عالم رفتند در حالی که یکی‌از پنجاه سال قدمت کرد و دیگری صد و پنجاه سال.

_ امام باقر(ع):

آن ها عزیر و عزیره بودند و زیرا به ۲۵ سالگی رسیدند، عزیر سوار بر چهارپا خویش از قریه انطاکیه می‌سپری شد که روءیت کرد به کلی ویران گردیده‌است، اعلام‌کرد: چه گونه خدا این قریه را پس از نابودیش مجدد زنده می‌نماید؟
با آنکه پروردگار اورا برگزیده بود و هدایتش کرده بود، هنگامی اینگونه سخنی اظهار‌کرد معبود بر وی خشم گرفت و او‌را به بازه صد سال می راند به خیال و خاطر حرف ناشایستی که گفته بود و مجدد او‌را با دراز گوش و خوراک و نوشیدنیش زنده کرد.
پس نزد عزیره برگشت اما عزیره برادرش را نشناخت، البته مهمان وی شد. فرزندان عزیر و فرزندان فرزندانش به نزد وی می‌آمدند در حالی که وی خویش جوانی ۲۵ ساله بود. عزیر پیوسته از عزیره و فرزندانش خاطر می کرد و خاطراتی از آن‌ها نقل می‌نمود و می‌اعلام کرد آن‌ها حال پیر گردیده‌اند.
عزیره که ۱۲۵ ساله بود خاطرنشان کرد: اینجانب جوانی در ۲۵ سالگی ندیدم که از جریان میان اینجانب و برادرم در روز ها جوانی ما داناتر باشد، تو‌ای مرد! آیا از اهل آسمانی یا این که از زمین؟
عزیر بیان کرد:‌ای عزیره اینجانب عزیرم که خدا بر اینجانب خشم گرفت و به خیال کلام ناهموارم صد سال می راند تا هم مجازاتم کرده‌باشد و هم بر یقینم اضافه کند و این به عبارتی چهارپا و خوراک و آب میوه اینجانب میباشد که با آن از خانه بیرون گردیده بودم و در حال حاضر معبود من را به به عبارتی شکل اعاده نموده است. عزیره سخنانش را عهده دار شد. پس عزیر ۲۵ سال دیگر با آن ها معاش کرد و بعد از آن هر دو در یک روز از عالم رفتند.
_ اسقف هر پرسش مشکلی به نظرش می سید کلیه را پرسید و پاسخ قانع کننده شنید و زیرا خویش را عاجز یافت، بشدت غمگین و عصبانی شد و اظهار کرد: «‌عموم!دانشمند تبارک مقامی را که مراتب داده ها و دانسته ها مذهبی وی از اینجانب بیشتر میباشد، به اینجا آورده اید تا من‌را رسوا سازد و مسلمان ها بدانند پیشوایان آنها از ما بلندتر و داناترند!! به معبود قسم دیگر با شما حرف نخواهم اظهار‌کرد و درصورتی که تا سال دیگر زنده ماندم، من را در بین خویش نخواهید روءیت کرد!». این را ذکر کرد و از جا برخاست و خارج رفت.[۱]

یادگرفتن نظامی
در مصر
بعد از قیام ۱۵ خرداد ماه، چمران و دیگر اعضای اساسی شاخه نهضت آزادی جمهوری اسلامی ایران در آن سوی مرز، پیکار مسلحانه را راه‌حل قابل قبولی برای پیکار با حکومت پادشاه دانستند و تصمیم گرفتند با تشکیل پایگاهی در کشورهای عربی (الجزایر و مصر)، گروهی از جوارح را برای فراگیری نزاع مسلحانه به‌این کشورها اعزام نمایند. در ادامه این تصمیم، چمران و ابراهیم یزدی در ملاقاتی با سرکنسول مصر در واشنگتن، از دعوت او برای مسافرت به مصر استقبال نمودند و با سفیر مصر در سوئیس نیز مذاکراتی کردند. در ۱۳۴۳ش/۱۹۶۴ اول هیئت اعزامی با تیتر «سازمان منحصربه‌فرد اتحاد و فعالیت» (سماع) برای فراگیری راهی مسجد قبا مشهد مصر شد.[۱۲]

در لبنان
اپ‌های آموزشی در مصر تا ۱۳۴۵ش ادامه یافت اما به جهت پیکارِ تبلیغاتی مصر علیه تمامیت ارضی کشور ایران، ارتباط ها «سماع» با دولت مصر تیره شد و ستاد عملیات به لبنان منتقل گشت. استقرار در لبنان نیز طولی نکشید، چون پیکار شش روزه اعراب و اسرائیل (۱۹۶۷) اوضاع و احوال لبنان را آشفته کرد و علاوه بر آن تیرگی ارتباط ها کشور ایران و لبنان در ۱۳۴۶ش، که به جدا ارتباط دو سرزمین انجامید، ادامه کار اعضای نهضت را غیر ممکن تشکیل داد و در فیض فشارِ دولت لبنان، آنها ناچار به رخنه‌ این آدرس مسجد قبا مشهد میهن شدند.

حضور در لبنان
چمران به امریکا رجوع و برگشت، البته در اواخر ۱۳۴۹ش توشه دیگر برای ادامه نزاع سیاسی و به دعوت امام موسی صدر، رهبر شیعه ها لبنان، راهی لبنان شد و در جنوب آن اقامت گزید و از همانجا با فلسطینی‌ها در زمینه رزرو مسجد قبا مشهد ی بود.

احداث حرکة المحرومین
وی با همیاری امام موسی صدر «حرکة المحرومین» و شاخه نظامی آن، تکان اَمَل، را محور ریزی کرد و مدیر مکتب صنعتی جبل استدلال را در صور عهده دار شد. بعد از ربوده شدن امام موسی صدر، چمران تحت عنوان یکی اعضای اساسی رهبری حرکةالمحرومین شماره تلفن مسجد قبا مشهد برگزیده شد.[۱۳]

دیگر شغل‌ها
وی در اقامت هشت ساله‌اش در لبنان، بیشتر اتفاق ها سیاسی و انقلابی آنجا را ذیل لحاظ داشت. او در راس حرکت امل در جنوب شرقی بیروت در حوزه‌ شِیاح، از بخشها فقیرنشین شیعه‌ها، مجدّانه عمل می کرد و برای تربیت جوان ها مسلمانِ شیعه و ارائه درس‌های اسلامی، سازمان‌های اسلامی دانشجو ها را در بیروت و شهرهای جنوبی لبنان، به طرز انجمن‌های اسلامی دانشجو یان، تأسیس کرد که بعد ها جوان هاِ این مرکزها هسته نخستین حرکة المحرومین را به وجود آوردند.[۱۴] چمران در یاری به عموم حاجتمند لبنان نیز نقش مؤثری داشت، مثلا در صور برای شیعه‌ها بینوا سوله قالی بافی دایر کرد.[۱۵]

حضور در کشور‌ایران
بعداز موفقیت انقلاب اسلامی (بهمن ۱۳۵۷ش)، چمران بعد از ۲۳ سال هجران از وطن به کشور ایران رجوع. اولیه مبادرت وی فعال‌سازی اولی زمان یادگرفتن سپاه پاسداران بود که خویش تربیت جوارح را پذیرفت و بعد از انتصاب به سمت معاونت در آغاز وزیر، به حل و فصل مسائل بخشها بحرانی مملکت پرداخت.[۱۶]

در کردستان
با سپری شد هشت روز از برد انقلاب اسلامی، آشوب و نزاع مسلحانه در کردستان استارت شد و چمران به همدم سرتیپ فلاحی، فرمانده نیروی زمینی، مأموریت یافت تا با روش‌های مسالمت آمیز معضل را رفع کند. وی بعداز حل وفصل موضوع مریوان، مأمور آهسته سازی پاوه و دیگر شهرهای کردستان شد. غائله کردستان عاقبت با ورود ارتش به حوزه‌ و استقامت چمران و نیروهای محلی فروکش کرد.[۱۷]

وزیر هواخواهی
چمران بعد از برگشت به طهران به سفارش شورای انقلاب و به دستور امام خمینی در آبان ۱۳۵۸ش به وزارت جانبداری منصوب شد. وی اپلیکیشن‌هایی را برای تحول و اصلاح در ارتش پی ریزی کرد که یکی مهمترین آنان اعتنا به صنعت های و پژوهش ها دفاعی بود.[۱۸] او همینطور یکی سه عضو هیئتی بود که بعد از برقراری متانت نسبی در کردستان، برای اصلاحات و سازندگی و مذاکرات سیاسی با گروهها و عموم کردستان راهی حیطه شدند.[۱۹]

نماینده مجلس
چمران، در اول به دور انتخابات مجلس شورای اسلامی، با بیش تر از یک میلیون رأی به نمایندگی عموم طهران گزینش شد و براساس حکم امام خمینی در اردیبهشت ماه ۱۳۵۹ش، نماینده و مشاور رهبر انقلاب در شورای بهتر مدد شد.[۲۰] چمران براساس تجربیات نظامی‌اش قبل از آغاز مبارزه عراق با کشور ایران، با دقت به ناامنی مرزها به ویژه مرزهای غربی، توصیه تشکیل لشکرهایی ده هزار نفری از نیروهای مردمی را بخشید که به ثبت شورای انقلاب رسید و ارتش نیز مکلف به همیاری شد، اما به باعث موافق نبودن مدیریت ستاد مشترک وقت، این طرح به عقب افتاد.[۲۱]