?????? ???? ???? ??? ????

سید کاظم حائری دروس حوزوی را نزد پدرش و دیگر اساتید حوزه علمیه نجف یادگرفت.[۶] او قبل از هفده سالگی دروس سطح حوزوی را به پایان رسانید و به بازه چهارده سال در درس بیرون فقه و اصول سید محمود حسینی شاهرودی کمپانی کرد.[۷] آیت الله شاهرودی بعضا از استفتائات خویش را به سید کاظم ارجاع مسجد قبا مشهد داده میباشد.[۸]

حائری آن‌گاه به دوران دوازده سال در درس‌های فقه، اصول، فلسفه و اقتصاد سید محمدباقر صدر کمپانی کرد و در تألیف کتاب الاُسُس المنطقیّة للاِستقراء، با او همیاری علمی آدرس مسجد قبا مشهد داشت.[۹]

مسافرت به قم
سید کاظم حائری در جمادی‌الاولی ۱۳۹۴ق/۱۳۵۳ش[۱۰] از نجف به قم سفر کرد و زمان کوتاهی به درس دادن درس‌های سطح بهتر در حوزه علمیه قم پرداخت و بعداز آن درس دادن درس بیرون فقه و اصول را شروع کرد.[۱۱] او همینطور برخی موضوعات همانند قضاوت، ولایت دستور در بعدازظهر غایب بودن و «فقه العقود» را به طریق تطبیقی (مقارن) بین فقه و دانش دستمزد درس دادن رزرو مسجد قبا مشهد نموده است.[۱۲]

حائری در سال ۱۴۰۱ق مکتب علمیه‌ای در شهر قم به اسم شهید محمدباقر صدر تأسیس کرد که در آن علم ها اهل البیت(ع) به لهجه عربی برای عراقیان مستقر کشور‌ایران درس دادن میشود. وی همینطور مؤسسه‌ای تبلیغی به اسم شهید صدر تأسیس کرد که در قضیه اعزام روحانیان برای تبلیغ در بخش ها متفاوت فعالیت می کند. مشابه همین مؤسسه را نیز بعداز سقوط نظام بعث، در نجف مبنا‌گذاری شماره تلفن مسجد قبا مشهد کرد.[۱۳]

تألیفات
نوشته‌ی‌علمیٔ مهم: فهرست اثر ها سید کاظم حائری

کتاب مباحث الاصول، تقریرات سید کاظم حائری بر درس استادش محمدباقر صدر
سید کاظم حائری کتاب‌ها و مقالاتی در موضوع‌های مختلف مثلا فقه، اصول، حکومت اسلامی و امامت تألیف نموده است. برخی از اثرها وی عبارتند از:

مباحثُ الاصول: حائری درین کتاب، تقریر درس‌های استادش شهید صدر را مطرح کرده و بر آنان تعلیقه زده میباشد.
شالودهُ الحکومةِ الاِسلامیة: درین کتاب اظهار نظر دموکراسی، شورا و ولایت فقید به نحوه استدلالی و تطبیقی آیتم رسیدگی قرار گرفته میباشد.
ولایةُ الاَمْرِ فی عَصرِ الْغَیبة: کتابی دینی و استدلالی میباشد و در آن به مهم‌ترین مسائل مطرح درباره ولایت فرمان در حین غایب بودن امام مهدی(عج) پرداخته گردیده‌است.

کتاب المرجعیة و القیادة، از تالیفات سید کاظم حائری
القضاءُ فِی الْفِقهِ الاِسلامی: این کتاب حاوی مهم ترین مباحث قضاء در فقه اسلامی میباشد و بعضی از آن‌ها با مباحث حقوقی تطبیق داده گردیده است.
الاِمامةُ و قیادةُ الْمُجتمع: حائری درین کتاب درباره منصب امامت امامان معصوم(ع) و رهبری امت گفت و گو نموده است.
مقالةُ اَدوارِ التَّأریخِ فِی الْقرآنِ الکریم: او درین نوشته‌علمی که در چهار شماره از خبر نامه «الحوار الفکری والسیاسی» طی سال‌های ۱۴۰۵ تا ۱۴۰۷ق به چاپ رسید، به تعبیر و تفسیر موضوعی قرآن کریم ومهربان پرداخته میباشد. این گفت و گو، ادامه سخنرانی‌های شهید صدر میباشد که در کتابی به اسم «المدرسة القرآنیة» به چاپ رسیده میباشد.
نظرةُ الاِدرود اِلی الْدستمزد الزَّوْجِیَّة: حائری این مشاجره را در ششمی همایش تامل اسلامی (المؤتمر السادس للفکر الإسلامی) ارائه کرد و در تاریخ ۱۴۰۸ق به چاپ رسید.
حقوق و دستمزدُ الْمَرْاَةِ فِی الْاِدرود: این نوشته‌ی‌علمی در شماره ۲۱ روزنامه رسالة الثقلین منتشر گردیده‌است.[۱۴]
نگرش‌ها و منزلت علمی
حائری قائل به لزوم دگرگونی در طرز رایج آموزشی در حوزه علمیه میباشد و تحولات مد حیث خویش را در مکتب زیر تسلط خویش (مکتب شهید صدر) جاری ساختن نموده است. وی همینطور نحوه درس بیرون را نیز مستلزم دگرگونی می داند.[۱۵]

از محمدباقر صدر سخنانی در تأیید منزلت علمی سید کاظم حائری نقل گردیده است.[۱۶] از سید محمد صدر نیز نقل شد‌ه‌است که حائری را اعلم بعداز خویش دانسته و عموم را برای تاسی به وی ارجاع داده میباشد.[۱۷]

کار سیاسی

سید حسن نصرالله در کنار آیت‌الله حائری
حائری به بایستگی تأسیس حکومت اسلامی معتقد است. او قبل از موفقیت انقلاب اسلامی جمهوری اسلامی ایران، کتاب‌هایی درباره مبانی حکومت اسلامی، جنگ مسلحانه در اسلام و ولایت فقید در بعدازظهر غایب بودن تألیف کرد.[۱۸] وی در تاثیر شغل‌های سیاسی و جهادی ناگزیر به رخنه‌ عراق شد و در سال ۱۳۹۴ق/۱۳۵۳ش به کشور‌ایران سفر کرد و در قم اقامت گزید و کار‌های سیاسی خویش را از منش طومار‌نگاری با استادش سید محمدباقر صدر خاطر نشان کرد.[۱۹]

بعداز شهید شدن محمدباقر صدر گروهی از عموم عراق برای تبعیت در مسائل دینی و نیز مسائل سیاسی به او روآوردند. حائری بعد از شهید شدن استادش شهید صدر با جریان انقلابی در عراق یاور شد و از آن هواخواهی کرد و کتاب «برهان المجاهد» را نوشت. بعد از شهیدشدن سید محمد صدر، حائری به صورت وسیع‌تری به رهبری جریان انقلابی عراق پرداخت و بیانیه‌هایی بر ضد نظام بعث صادر کرد و در یکی‌از بیانیه‌های خویش، سران حزب بعث عراق را مهدورالدم اعلام نمود. بعد از سرنگونی حزب بعث در عراق نیز او به شغل سیاسی خویش افزود. برخی از شغل‌های سیاسی او عبارتند از: مخالفت با قانون اساسی کشور موقت عراق، تدوین قانون اساسی ایران پیشنهادی برای عراق در سیزده فصل، محکوم کردن ورود نیروهای اشغالگر آمریکایی به عراق و تأکید بر بایستگی محافظت اتحاد و همبستگی بین عموم عراق.[۲۰]

رابطه با حزب الدعوة
حائری بعداز شهیدشدن محمدباقر صدر، شالوده‌گذار حزب الدعوة الاسلامیة، برای مدتی تحت عنوان فقید حزب تعیین شد، اما این رابطه حزبی دوام نیافت، چون حزب به‌این فیض رسید که تصمیم‌گیری شورایی را جایگزین تصمیم‌گیری شخصی نماید.[۲۱]

گوشه‌گیری از مرجعیت
سید کاظم حائری که از ۱۹۹۹م به سپس مرجعیت بخشی از رهروان سید محمد صدر به عنوان مثال سید مقتدی صدر را به ذمه داشت، در اولیه صفر سال ۱۴۴۴ قمری مصادف با ۷ شهریور سال ۱۴۰۱ خورشیدی با نشر بیانیه‌ای از مرجعیت گوشه‌گیری کرد.[۲۲] وی درین بیانیه انگیزه گوشه‌گیری را ناتوانی جسمی اذعان کرد و رهروان خویش را به تاسی از آیت‌الله سید علی خامنه‌ای رهبر کشور‌ایران پیشنهاد کرد.[۲۳]

سید محمدباقر موسوی صفوی (۱۳۱۹–۱۴۰۴ش/۱۹۴۰–۲۰۲۵م)، شیخ، فقیه و خطیب شیعه اهل کشمیر هند بود. وی از علم‌آموختگان حوزه علمیه نجف و از شاگردان سید ابوالقاسم خوئی و سید علی سیستانی بود[۱] و از هر دو اذن اجتهاد اخذ مسجد قبا مشهد کرد.[۲]

موسوی در ناحیه بُدگام در کشمیر چشم به جهان گشود و نسبش به امام موسی کاظم(ع) میرسید.[۳] وی مقدمات علم ها فقهی را در مکتب جامع باب‌العلم زادگاهش طی کرد[۴] و برای کامل شدن تحصیلات حوزوی به نجف مسافرت کرد.[۵] موسوی در سال ۱۳۶۱ش (۱۹۸۲م) به محل تولد خود رجوع و برگشت[۶] و با تأسیس اداره باب‌العلم در بُدگام، به تبلیغ و اشاعه معارف اهل‌بیت(ع) آدرس مسجد قبا مشهد پرداخت.[۷]

موسوی صفوی به‌تیتر نماینده آیت‌الله سیستانی در کشمیر، مسئول استیناف به کارها شیعه ها و جانبداری از حقوق و دستمزد آنها بود و همواره بر وحدت اسلامی و دوری از تفرقه و افراط‌گرایی تأکید داشت.[۸] گفته می‌گردد تألیفاتی در مسئله‌های الهیات، فقه و تاریخ به لهجه‌های عربی، فارسی و کشمیری از وی به‌مکان رزرو مسجد قبا مشهد باقی‌مانده میباشد.[۹]

موسوی در ۲۹ فروددین ماه ۱۴۰۴ش (۱۸ آوریل ۲۰۲۵م) در حوزه‌ بُدگام کشمیر درگذشت.[۱۰] در ادامه درگذشت وی دفتر ها مراجع پیروی همانند آیت‌الله سیستانی[۱۱] و حافظ بشیر حسین نجفی[۱۲] و نیز مجمع جهانی اهل‌بیت(ع)[۱۳] پیام‌های تسلیت صادر شماره تلفن مسجد قبا مشهد کردند.

پانویس
پیام تسلیت علما و سازمان های حوزوی به‌دنبال رحلت آیت الله موسوی صفوی، خبرگزاری رسا.
پیام تسلیت علما و ارگانهای حوزوی به دنبال رحلت آیت الله موسوی صفوی، خبرگزاری رسا.
برگی از معاش علمی و سرویس ها فقاهتی آیت‌الله موسوی، فقید پر رنگ کشمیری، خبرگزاری ابنا.
کشمیر کے ممتاز فقیه آئین آغا سید محمد باقر الموسوی کاانتقال، در وب سایت قومی تهیه و تنظیم.
پیام تسلیت علما و ارگانهای حوزوی در پی رحلت آیت‌الله موسوی صفوی، خبرگزاری رسا.
کشمیر کے ممتاز دانا آئین آغا سید محمد باقر الموسوی کاانتقال، در وب سایت قومی تهیه و تنظیم.
روضه خوان پر رنگ کشمیری دار فانی را وداع کرد، خبرگزاری حوزه.
روضه خوان پررنگ کشمیری دار فانی را وداع گفت، خبرگزاری حوزه.
فقید دارای اسم و رسم شیعه کشمیری درگذشت، خبرگزاری جماران.
فقید پر اسم و رسم شیعه کشمیری درگذشت، خبرگزاری جماران.
پیام تسلیت علما و سازمان های حوزوی به دنبال رحلت آیت الله موسوی صفوی، خبرگزاری رسا.
شیخ پر رنگ کشمیری فوت کرد، خبرگزاری حوزه.
پیام تسلیت مجمع جهانی اهل‌بیت(ع) درپی درگذشت فقیه پررنگ شیعه ها کشمیر، خبرگزاری ابنا.
منابع
برگی از معاش علمی و سرویس ها فقهی آیت‌الله موسوی، فقید پر رنگ کشمیری، خبرگزاری ابنا، تاریخ درج مقاله: ۳۰ فروددین ماه ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۱ اردیبهشت ماه ۱۴۰۴ش.
پیام تسلیت علما و ارگان های حوزوی پیرو رحلت آیت الله موسوی صفوی، خبرگزاری رسا، تاریخ درج مقاله: ۳۱ فروددین ماه ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۱ اردیبهشت ماه ۱۴۰۴ش.
پیام تسلیت مجمع جهانی اهل‌بیت(ع) پیرو درگذشت فقید پر رنگ شیعه‌ها کشمیر، خبرگزاری ابنا، تاریخ درج مقاله: ۳۰ فروددین ماه ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۱ اردیبهشت ماه ۱۴۰۴ش.
شیخ پر رنگ کشمیری دار فانی را وداع کرد، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مقاله: ۳۰ فروددین ماه ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۱ اردیبهشت ماه ۱۴۰۴ش.
فقیه پر اسم و رسم شیعه کشمیری درگذشت، خبرگزاری جماران، تاریخ درج مقاله: ۲۹ فروددین ماه ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۱ اردیبهشت ماه ۱۴۰۴ش.
کشمیر کے ممتاز فقیه آئین آغا سید محمد باقر الموسوی کاانتقال، در تارنما قومی تهیه، تاریخ درج مقاله: ۱۸ آوریل ۲۰۲۵م، تاریخ بازدید: ۲۱ آوریل ۲۰۲۵م.
نبو
تشیع در شبه مجموعه کشورها هند
بخش ها
هند
اوده • بنگناپاله • حیدرآباد (هند) • لکهنو • کرگل • بمبئی
پاکستان
پاراچنار • کشمیر • بلتستان
سریلانکا
•
بنگلادش
•
بناها
امام‌باره • حضرت‌پر و بال • حسینی‌دالان • کتابخانه ناصریه • مدرسة الواعظین • کتابخانه آصفیه • حسینیه آصفی • حسینیه حسین‌آباد • حسینیه پاد شاه نجف • کتابخانه خدابخش • بی‌بی پاکدامن • حسینیه سبطین‌آباد • حسینیه هوگلی • عاشورخانه پادشاهی • مکتب ایمانیه • مکتب ناظمیه • مکتب جوادیه • فرمان روا المدارس • جامعة الزهراء • امام خمینی میموریل ترست
اشخاص
عبدالله بن محمد اشتر علوی • بهروزی‌خان • غفران‌مآب • میر سید علی همدانی • میر محمد مؤمن استرآبادی • محمدعلی جبهه • محمود گاوان • میر شمس‌الدین عراقی • سید عارف حسین حسینی • حزین لاهیجی • آفرین لاهوری • تیپو پادشاه • یوسف عادلشاه • حاکم نورالله شوشتری • میر حامدحسین هندی • میر محمدصالح ترمذی • اشرف بیابانی • تاج العلماء • ابراهیم لَقدیمیَاو • سید محمدعلی داعی‌الاسلام • سید علی‌نقی نقوی لکهنوی • سید ابوالقاسم خوانساری ریاضی • سید علی‌خان مدنی • سید محمدقلی موسوی هندی • بشیرحسین نجفی • ابن‌جاندار • سید صفدرحسین نجفی • سید ذیشان حیدر جوادی • اقبال لاهوری • سید محمد دهلوی • مفتی جعفرحسین • میرزا سالم‌علی دبیر • سید مصطفی موسوی صفوی • سید محمدباقر موسوی صفوی
رغبت‌ها
خوجه • منفعت • خوجه اثناعشری • آقاخانیه
سلسله‌ها
پادشاهی
عادل‌شاهیان • قطب‌شاهیان • نظام‌شاهیان • محاسبه‌ها • بهمنیان • نوابان اوده • سلطنت خداداد میسور
قبیله‌ها
باره سادات • سادات بیهقی • آفاقیان
متعلق
مجلس وحدت مسلمین پاکستان • نهضت جعفری پاکستان• خسرو قاسم • راءس دربین‌المللی میکروفیلم نوروروشنایی • موقوفه اود
تشیع در اروپا • تشیع در عراق • تشیع در افغانستان • تشیع در آسیا • تشیع در ایالات متحده
مقام‌ها:

اجتهاد بالاترین سکو علمی در علم فقه اسلامی و به معنای بضاعت استنباط احکام فقاهتی از منابع فقهی میباشد. کسی را که به درجه اجتهاد رسیده مُجتَهِد یا این که دانا می خوانند. اجتهاد مستلزم یاددادن شاخه‌های مختلفی از علم ها شرعی و ادبی مثل ادبیات عرب، اصول فقه، منطق، آیه‌ها الاحکام، رجال و درایه، عقیده‌های فقهای متقدم و تعبیروتفسیر قرآن میباشد. بنابر فقه شیعه، اجتهاد واجب تخییری میباشد؛ به‌این مفهوم که هر مکلفی مخیر میباشد یا این که اجتهاد نماید یا این که به واسطه پیروی از مجتهد و یا این که با احتیاط، احکام دینی خویش را به دست آورد. از سویی دیگر، اجتهاد برای مراقبت احکام فقهی از بیماری آلزایمر و برای پاسخگویی به مسائل فقاهتی مسلمان‌ها، واجب کفایی مسجد قبا مشهد میباشد.
واژه و کلمه اجتهاد و مجتهد در قرآن به فعالیت نرفته البته بعضا دانشمندان شیعه معتقدند واژه و کلمه قرآنی «تَفَقُّه»، به حیث معنایی، به اجتهاد مجاورت آدرس مسجد قبا مشهد میباشد.

معنی‌شناسی
اجتهاد به‌معنای به فعالیت بردن کل کوشش و کاوش برای تهیه نمودن حکم دینی میباشد.[۱] همینطور در تعریف و تمجید آن گفته‌اند اجتهاد ملکه‌ای میباشد که در پرتو آن توان استنباط حکم فقاهتی به‌ دست رزرو مسجد قبا مشهد میاید.[۲]

کلمه و واژه اجتهاد از ماده «جَهْد» و به معنای رنج و مشقت میباشد.[۳]

پیشینه و تاریخچه
نوشته‌علمی‌های مهم: اصول فقه و اخباریون
تاریخ اجتهاداز جنبه‌های متفاوت قابل نظارت میباشد. در یک تحقیق، سه عصر برای آن شماره تلفن مسجد قبا مشهد برشمرده‌اند:[۴]

دورۀ تشریع
این زمان، به طور همزمان با حیات پیغمبر(ص) و نزول وحی میباشد. درین بعد از ظهر، احکام الهی از گذر قرآن و سنّت ذکر میشد. آیه ‌۱۲۲ سوره توبه «لِیتفقَّهوا فِی الدّینِ و لِینذِجایز قَومَهُم» بر مجوز و وجود اجتهاد درین بعدازظهر دلالت دارااست[۵] هرچند بعضی، با ادله به قابلیت و امکان علم آموزی باور به احکام از روش وحی، وجود مجوز اجتهاد در‌این بعد از ظهر را نفی کرده‌اند.[۶]

دورۀ امامان معصوم
این زمان از رحلت فرستاده(ص) تا بعدازظهر غایب بودن کبری را مشمول میشود. بنابر آموزه‌های شیعه، امامان(ع) از گناه، غلط و نادرست معصوم‌اند و به این رو تقلید از سنت آنها واجب میباشد. مبتنی بر این اطمینان، فقه شیعه پویا و بی نیاز میباشد. با این اکنون، در‌این زمان، چنان‌که در بعضی از احادیث نیز آمده، شیعه ها با تشویق امامان(ع)، به اجتهاد درست روی آوردند[۷] و امامان(ع) برای نگهداری به جا مانده شرعی و کلامی، علاوه بر تأکید بر اجتهاد، رهروان خویش را از خلط آرای فردی با روایات، گشوده‌داشتند و به نگهداری، نگارش و نقل درست آن پیشنهاد کرده،[۸] هم زمان، اجتهادات بر پایه ی قیاس و استحسان و اجتهاد به رأی را مردود دانستند.[۹]

دورۀ غایب بودن
شیعه‌ها بعداز غایب بودن امام دوازدهم(ع) در حوادثی که برای‌شان پیش می‌آمد و مستلزم حکم فقهی آن بودند، با فضای خالی روبرو شدند؛ ولی بنابر روایاتی که از امامان معصوم(ع) بر مکان باقی‌مانده بود، مأمور شدند به فقیهان شیعه رجوع و برگشت نمایند. امام مجال(ع) در حدیثی، مرجع کسب اهل آیین به احکام در بعد از ظهر غایب بودن را فقیهان میداند.[۱۰]. با توجّه به‌این ذکر، رهبری فکری و مرجعیت فقاهتی در بعدازظهر غایب بودن از امامان معصوم(ع) به فقیهان جامع حالت امانت شد.
اجتهاد در بعد از ظهر غایب بودن مراحلی را پشت راز گذاشت:

مرحله گردآوری‌آوری و تهیه روایات و تألیف کتاب‌های شرعی به‌شکل روایی با حذف گواهی[۱۱]کتاب‌هایی نظیر المقنع روحانی صدوق و المقنعه موءثر و نهایه روحانی طوسی به همین صورت تألیف شدند.
مرحله کمال اجتهاد و تدوین غیر وابستهّ کتاب‌های دینی نظیر المبسوط روحانی طوسی.
رکود اجتهاد در فقه شیعه. در‌این مرحله، اجتهاد شیعه از پویایی و تکان گشوده‌ایستاد و با اثرپذیری برنده فقیهان از آرای روضه خوان طوسی، اجتهاد در کار تعطیل شد.
مرحله تکان و رویش مجدّد اجتهاد.
پیدایش اخباری‌گری که انزوای اجتهادِ بر طبق اصول را منجر شد.
مرحله احیای مجدد اجتهاد و افول فکر اخباری‌گری.
مقدمات اجتهاد
خواسته از اجتهاد در عصر تشریع (بعدازظهر حیات فرستاده اکرم و امامان)، استعمال حکم فقاهتی از صحبت نبی(ص)و امامان شیعه بود؛ از همین روی به یادگرفتن برخی شاخه‌های علمی و ادبی مستلزم خلا؛ البته در زمان غایب بودن، وصال به توانگری اجتهاد، به تبحر در بعضی علم ها مانند صَرف، نحو، لغت، منطق، رجال، اصول فقه و شناخت با قرآن و سنّت و محاورات عرفی و‌... مستلزم میباشد. در اینکه چه مقدار می بایست در‌این علم ها تبحر داشت اختلاف میباشد[۱۲]البته در واقعیتِ اجتهاد که در اصطلاح شرعی، «ردِّ فرع به اصل» میباشد، تفاوتی در میان بعدازظهر حضور نبی(ص)و امامان، و بعد از ظهر غایب بودن وجود ندارد.[۱۳]

اقسام
برای اجتهاد به دلایل زیادی تقسیم‌بندی‌ها و انواعی برشمرده‌اند؛ به عنوان مثال:

اجتهاد به معنای عام: این اصطلاح مرادف با رأی و عبارت از نوعی تشریع و جعل ضابطه از سوی فقید در مورد ها فقدان نص و مصداق پر‌نور آن قیاس میباشد[۱۴]بلکه شافعی آن را مرادف قیاس می داند.[۱۵] در‌این سیرتکامل از اجتهاد، زمانی در کتاب و سنت، برای استنباط دینی، نص نیست، مجتهد به اجتهاد و برداشت فردی و خیالی خود برگشت می‌نماید. در واقع این نوع اجتهاد نوعی عملیات فکری و خیالی میباشد که در آن رأی و لحاظِ فردی مجتهد مبدّل به یک کدام از منابع فقه میشود.
اجتهاد بالفعل و بالقوه: اجتهاد بالقوّه آن میباشد که مجتهد، ملکه و بضاعت و توان استنباط احکام فقهی را داراست، ولی در فعالیت، استنباط نکرده و یا این که مورد ها استنباط وی اندک میباشد. اجتهاد بالفعل آن میباشد که مجتهد خلال توان بر استنباط، در فعالیت نیز احکام اکثری را استنباط نموده است.
اجتهاد مطلق و تجزّی در اجتهاد: اجتهاد مطلق عبارت میباشد از اقتدار بر استنباط در همۀ ابواب شرعی، اما اجتهاد به نحو تجزّی عبارت میباشد از توانگری بر استنباط در بعضا ابواب فقاهتی، مانند نماز.[۱۶]
اجتهاد تحلیلی و سیستمی: در اجتهاد تحلیلی، احکام دینی فارغ از اعتنا به رابطه آن‌ها با یکدیگر و ابتناء بر مبانی فلسفی و سازش‌شان در جهت هدف ها‌ و هدف های شریعت، استنباط میشود. در اجتهاد سیستمی، غرضِ غایی، کشف احکام، رابطه ها دربین آنان و کیفیت کارکردشان در جهت غرض‌های نظام احکام افعال مکلفان میباشد. در شیوه دوم، منابع اجتهاد به عبارتی منابع چهارگانه اجتهاد مصطلح (تحلیلی) میباشد و نیز اکثر وقت ها قواعد اصول فقه نیز دارای اعتبار و قابل‌استعمال میباشد.[۱۷]
حکم اجتهاد

رده در فقه
فقهای چهارگانه اهل سنت
ابوحنیفه
صاحب بن انس
محمد بن ادریس شافعی
احمد بن حنبل

احمد به رغم آن که از ائمه چهارگانه دینی اهل‌سنت دانسته گردیده، و حتی برخی معتقدند که اعلم از وی در فقه نیست؛[۵۱] البته برخی معتقدند که او کتابی در فقه[۵۲] و یا این که اصول دینی ننوشته میباشد[۵۳] و گردآوری‌ای او‌را فقید ندانسته و فقط یک محدّث معرفی کرده‌اند و عدم توسعه و گسترش تقلید از وی به فارغ بغداد علی رغم جانبداری دستگاه حکم دهنده را به همین قضیه مربوط دانسته‌اند.[۵۴] اورده شده وی از تألیف غیر حدیث اجتناب می‌نموده است؛[۴۳] همچنان‌که روایاتی به وی منسوب میباشد که او از دادن فتوا اجتناب کرده و به دیگر فقیهان ارجاع داده میباشد.[۵۵] طبری هم در اثری که به گردآوری‌آوری ایده ها فقهای بعد از ظهر خود پرداخته میباشد، یادی از احمد نکرده[۵۶] و همین زمینه سبب ساز خشم حنابله گشته مسجد قبا مشهد میباشد.[۵۷]

احمد در‌پی فقه حدیثی بود[۴۳] و از رأی و قیاس جلوگیری می‌نمود[۲۷] و آن را جز در مورد ها بایستگی و به شکلی محصور نمی‌به عهده گرفت؛[۴۳] برای وی نحوه‌های دیگری زیرا قرآن، سنت، فتوای صحابه، استصحاب، مصالح مرسله و حایلّ ذرایع گفته شده؛[۵۸] چنان‌که اصولی برای تهیه نمودن حکم دینی نیز از وی بیان کرده‌اند.[۵۹] در برخی منابع آمده میباشد که وی طرز دینی شافعی را دنبال آدرس مسجد قبا مشهد میکرد.[۱۱]

فقه حنبلی بیشتراز سه مذهب حنفی، مالکی و شافعی، به ظواهر روایات و اقوال صحابه رغبت داشته و نماینده شاخص پندار تعبدگرا در فقه اهل‌سنت میباشد.[۴۳] رهروان مذهب اورا نسبت به دیگر مذهبها اهل‌سنت کمتر دانسته‌اند؛[۶۰] هرچند بعد ها به مذهبی پیروز در حجاز، قطر، فلسطین و بحرین رزرو مسجد قبا مشهد بدل شد.[۶۱]

طریقه نسبت به امام علی(ع)
احمد بن حنبل حدیث غدیر را نقل نموده است.[۱۸] در کتاب فضائل الصحابه یکسری دیگر از فضائل امام علی(ع) مانند حدیث جایگاه، عقد اخوت با فرستاده را آورده[۶۲] و حتی‌در پاره‌ای از مفاد با استناد به احادیث مختلف، فضیلت امام علی(ع) را ثابت نموده است.[۶۳] از او کتابی با تیتر فضائل امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب(ع) به حرفه تحریر در آمده[۶۴] که بخشی از کتاب فضائل الصحابه اوست که به طور غیر وابسته به چاپ رسیده میباشد.[۶۵] احمد امام علی(ع) را در فضیلت نسبت به دیگر صحابه بی‌مانند دانسته[۶۶] و به گفته خودش ۳۰ هزار حدیث در فضیلت ها امیرمؤمنان، به‌خیال و خاطر شماره تلفن مسجد قبا مشهد داشته میباشد.[۶۷]

از فرصت امویان، این یقین بین عموم مردم به تبعیت از حاکمان استوار گردیده بود که علی (ع) خلیفه چهارم وجود ندارد به دلیل آنکه در شکل تایید مشروعیت خلافت علی(ع)، خون طلحه و زبیر به هدر می‌رود.[۶۸] احمد بن حنبل را از عده ای دانسته‌اند که قائل به تربیع بوده میباشد و امیرمؤمنان(ع) را خلیفه پس از عثمان دانسته میباشد[۶۹] و موضع تندی با معارضان این عقیده گرفته میباشد.[۷۰] بعضی او‌را مهم ترین شخصیت در صورت‌دهی مذهب تسنن در مقابل مذهب عثمانی (مذهب عموم مردم در آن فرصت) دانسته‌اند.[۷۱] با این هم اکنون گفته شده که وی اهل‌سنت حقیقی را کسی می‌دانست که نسبت به علی بن ابی‌طالب بُغضی در دل داشته باشد؛[۷۲] به همین جهت بعضا احمد را از نسل خوارجی به اسم ذوالثدیه دانسته‌اند که در طی حضرت امیرمؤمنان(ع) مقابل وی ایستاد و نگاه وی به امام علی (ع)را ناشی از همین قضیه می دانند.[۷۳]

از وی گفته شده که نسبت به شیعه‌ها موضع تندی گرفته و آن‌ها‌را فارغ اسلام می‌دانست.[۷۴]

رهبر جریان رویا رویی با محنت
احمد حنبل در مخالفت با عقیده عبد بودن قرآن و تفتیش عقایدی که از سوی برخی خلفای عباسی دراین باره شکل گرفت، به زندان به‌زمین‌خورد؛[۷۵] اگرچه وی از روزگار کودکی به امان از عباسیان می‌پرداخت و به نقل روایاتی از فرستاده(ص) در تأیید خلافت آنها کوشش می‌گمارد.[۷۶] از این رو ماجرای مِحنَت نقطه عطفی در معاش احمد حنبل به شمار می‌رود،[۷۷] و او‌را رهبر جریان رویا رویی با محنت دانسته‌اند؛[۷۸] و اورده شده همین مسأله سبب ساز شهرتش نیز گردیده‌است.[۷۹]

اتفاق محنت در سال ۲۱۸ق قبل از مرگ مأمون عباسی استارت شد.[۸۰] مأمون از نماینده‌اش در بغداد مراد بود از همگان به خلقت قرآن اقرار بگیرد که با امتناع و مخالفت احمد و یکی از دیگر از پژوهشگران روبرو شد و سرنوشت بعداز آنکه تهدیدهای به شلاق و انقطاع مقرری سودی نبخشید، وی را به نزد مأمون ارسال کرد که اما پیش از وصال وی به اردوگاه مأمون، خلیفه از عالم رفت.[۸۱]

در زمان معتصم مشقت بار‌گیری بیشتری نسبت به مسأله رفتار قرآن به فعالیت آمد و در سال ۲۲۰ق [۸۲] احمد به‌خیال و خاطر عدم اقرار به حدوث و خلقت قرآن[۸۳] به زندان زمین خورد[۸۴] و شلاق خورد.[۸۵] [یادداشت ۱] هرچند گفته‌اند که معتصم از شغل خود منصرف شد و پروسه معالجه احمد را پیگیری کرد.[۸۶]

در امر کیفیت تعامل خلیفه آجل، واثق عباسی، با وی اختلافاتی وجود دارااست. برخی از عدم تَعَرُّض واثق نسبت به احمد خبر داده‌اند،[۸۷] گردآوری‌ای از حبس خانگی وی درین روزگار صحبت گفته‌[۸۸] و توده‌ای معتقدند که در اختفا به راز برده میباشد؛ اما حاضر به کودتا بر علیه خلیفه نشد؛[۸۹] تا اینکه با هواداری متوکل عباسی از اصحاب حدیث و انکار رفتار قرآن،[۹۰] احمد گزینه دقت خلیفه قرار گرفته[۹۱] و از مقربان درگاه وی شد تا جایی که خلیفه سوای اجازه وی کاری اعمال نمی‌بخشید[۹۲] و تنی چند از انتساب‌های اصلی با مشورت کردن ابن حنبل شکل می‌گرفت؛[۹۳] هرچند تنش‌های کوتاه‌مدتی نیز میان وی و خلیفه نمودار میشد.[۹۴]

پیشوایی سلفیه
همینطور ملاحظه کنید: سلفیه و وهابیت

وهابیت به تاسی از جریان سلفیه، خویش را در‌پی مذهب دینی احمد بن حنبل می داند.[۹۵] شیوه ظاهرگرایی احمد درین گزینش نقش داشته میباشد؛ چنان‌که در برخی از مورد‌های اعتقادی برای مثال پیرامون جسمانیت آفریدگار و ممانعت از زیارت قبور به وی استناد کرده‌اند؛[۹۶] هرچند گردآوری‌ای معتقدند که نمی‌قدرت حنابله و سَلَفیان را در یک خط دانست؛ چراکه همواره تعارض‌هایی در بین این دو وجود داشته[۹۷] و حتی حنبلیان، آن ها را به رسمیت نشناخته و سلفیان را رهروان راستین احمد نمی‌دانند؛ به‌سیرتکامل‌ای که در هر عصری، حنبلیان مهم ترین معاندان آنان محسوب می‌شدند.[۹۸]

بعضی سلفی‌گری را جریانی نوظهور دانسته که برای تهیه کردن ریشه و پیشینه تاریخی و استحصال مشروعیت در دنیا اسلام، خویش را منتسب به احمد حنبل نموده‌اند.[۹۹]

کتاب مسند الامام احمد بن حنبل
تألیفات
احمد بن حنبل را مولف کتاب‌های زیادی دانسته‌اند که مشهورترین آنها مسند احمد حنبل وی میباشد. عدد روایات مسند احمد را ۲۷۱۰۰حدیث[۱۸] یا این که ۳۰ هزار حدیث،[۱۰۰] و یا این که ۴۰ هزار حدیث دانسته‌اند؛[۱۰۱] احمد پیش از تدوین آخری مسند از عالم رفت و پسرش عبدالله آن را کامل شدن کرد.[۱۰۲] فضائل امیرالمؤمنین نیز از کتاب های مندرج بوسیله اوست که تیم ای میباشد از ۴۳۹ ماجرا درباره فضائل امیرالمؤمنین و اهل‌بیت(ع)

او همینطور کتاب‌هایی با عناوینی زیرا: «التاریخ»، «الناسخ و المنسوخ»، «التفسیر»، فضائل الصحابة»، «المسائل»، «العلل و الرجال»، «الزهد»، «الردّ علی الزنادقة فیما ادعت به اینجانب متشابه القرآن»، «الاشربه» به فن تحریر در آورده میباشد؛[۱۰۳] اما جمع‌ای بر این اعتقادند که بعضی کتاب‌های وی بوسیله شاگردان و فرزندان وی عده‌آوری گردیده است.[۱۰۴] مانند کتاب فضائل الصحابه که برخی معتقدند کتاب مستقلی از احمد وجود ندارد؛ بلکه دسته روایاتی میباشد که فرزندش عبدالله، از او قصه نموده است.[۱۰۵]

تک‌نگاری
در باب با معاش‌طومار احمد بن حنبل تک‌نگاری‌هایی تألیف شد‌ه‌است و کتاب مناقب الامام احمد نوشته ابوالفرج عبدالرحمن بن علی مشهور به ابن جوزی از عالمان پر رنگ اهل‌سنت، مثلا آنهاست.[۱۰۶]

جستارهای متعلق
محمد بن ادریس شافعی
ابوحنیفه
صاحب بن انس

فَخْرُالدّین بن محمدعلی طُریحی (۹۷۹-۱۰۸۵ یا این که ۱۰۸۷ق)، از مفسران قرآن کریم ومهربان و عالمان شرعی امامیه در قرن یازدهم و مؤلف کتاب مجمع البحرین. وی اول دانا شیعی میباشد که واژگان خلل قرآن و حدیث را هم‌زمان در یک کتاب گستردن مسجد قبا مشهد نموده است.

معاش‌طومار
طریحی در سال ۹۷۹ق در نجف دیده به جهان گشود و ازاین‌رو به نجفی آوازه یافت.[۱] وی هرچند بابا خویش را محمدعلی معرفی کرده،[۲] ولی در برخی منابع اسم بابا وی محمد مذکور میباشد.[۳] آقابزرگ تهرانی، گزارش اسم «محمد» برای بابا طریحی را -که مُبْدِع آن حر عاملی بوده میباشد و بقیه افراد از وی تقلید کرده‌اند- نادرست دانسته و اسم محمدعلی را تأیید نموده آدرس مسجد قبا مشهد است.[۴]

ظاهراً منجر این اختلاف، افزوده شدن واژۀ بن میباشد که موجب شد‌ه‌است بعضی اسم پدرش را محمد بن علی گزارش نمایند. به گفته عبدالله سماهیجی بحرانی، مامان او از اهل یک محل مشهد بوده رزرو مسجد قبا مشهد میباشد.[۵]

نسب
خانوادۀ طریحی از قبیله‌های معروف نجف بودند که سازه بر اسم جدّ اعلایشان، طُریح، به طُریحی آوازه یافتند.[۶] نسب این فامیل به حَبیب بن مُظواهر اسدی، صحابی دارای اسم و رسم امام علی(ع) و امام حسین(ع) میرسد.[۷] ظاهراً این خویشاوندان بعد از تخریب کوفه، و در قرن ششم قمری به نجف اشرف شماره تلفن مسجد قبا مشهد رفته‌اند.[۸]

وفات
به گفتۀ بعضی، طریحی در ۱۰۸۵ق در شهر رَمّاحیه درگذشت و بعداز جابجایی جسدش به نجف، مجاورت مسجدش در محلۀ بُراق -که امروزه به «الجامع الطریحی» شناخته می گردد، دفن شد.[۹] ولی برخی تاریخ وفات طریحی را ۱۰۸۷ق گزارش کرده‌اند و برآنند که تاریخ ابتدا را حر عاملی، به نادرست به‌شغل برده و سایر افراد از وی تقلید کرده‌اند.[۱۰]

سفر‌ها
طریحی زمانه جوانی را در نجف نزد پدرش و عمویش، محمدحسین طریحی، سپری کرد.[۱۱] در ۱۰۶۲ق از عراق به مکه رفت و شماری از اثر ها خویش را در اثنای این مهاجرت نگاشت. بعد از آن به جمهوری اسلامی ایران هجرت کرد.[۱۲]

فخرالدین، بنابر مجال تألیف آثارش، در ۱۰۷۹ق به مشهد رفته میباشد.[۱۳] او تألیف ایضاح الحساب را در ۱۰۸۳ق در اصفهان به نقطه نهایی رسانده که نشانه میدهد مدتی نیز در اصفهان اقامت داشته میباشد. [۱۴] وی بعداز مسافرت به یک‌سری شهر دیگر، به نجف رجوع.[۱۵]

اساتید و شاگردان
محمد بن جابر نجفی، امیر شرف‌الدین علی شولستانی و روضه خوان محمود بن حسام‌الدین بن درویش از استادان طریحی بوده‌اند.[۱۶]

صفی‌الدین بن فخرالدین طریحی، محمدباقر مجلسی، سید هاشم بحرانی و سید هاشم بن سلیمان کتکانی، به عنوان مثال شاگردان طریحی بوده‌اند.[۱۷]

آقا والا طهرانی طریحی را -با فرض اینکه کتکانی مستقیماً از او داستان نموده باشد، جزو معمرین دانسته میباشد؛ یعنی اشخاصی که عمری دراز داشته‌اند.[۱۸]

شخصیت حدیثی
اسم طریحی در گواهی اذن‌طومار‌های روایتی آمده[۱۹] و خویش وی نیز دارنده اجازۀ قصه و سماع بوده[۲۰] و به بعضا از شاگردانش اجازۀ ماجرا داده میباشد.[۲۱]

تالیفات

مجمع البحرین
از مهم‌ترین کتاب‌های طریحی، مَتوده البحرین و مَطلع النیرین میباشد. این کتاب، اول تاثیر شیعی میباشد که به توضیح واژگان نقص‌ قرآن و حدیث، در کنار هم، پرداخته میباشد.[۲۲] او این کتاب را بعد از تألیف دو کتاب دیگرش، غریب القرآن و غریب الحدیث، نگاشت.[۲۳] ظاهراً طریحی در تألیف این کتاب، بیشترین تأثیر را از اثراتی زیرا الصحاح جوهری (درگذشت ۳۹۳ق)، معجم مقاییس اللغة و مجمل اللغة نوشته ستایش بن عجم (درگذشت۳۹۵ق)، [[النهایة فی غریب الحدیث تاثیر ابن اثیر جزری (درگذشت۶۰۶ق)، و القاموس المحیط تألیف مجدالدین فیروزآبادی (درگذشت۸۱۷ق) گرفته میباشد.[۲۴]

تاثیر دیگر طریحی در ذکر معنای واژگان ایراد قرآن مهربان، کتاب غریب القرآن میباشد[۲۵] که با تیتر تعبیر غریب القرآن چاپ شد‌ه‌است. به گفتۀ آقابزرگ طهرانی[۲۶] طریحی تألیف این کتاب را قبل از مَگردآوری البحرین، در ۱۰۵۱ به نقطه پایان رسانده میباشد. ظاهراً طریحی درین تاثیر، کتاب نزهة القلوب و فرحة المکروب ابوبکر محمد بن عزیز سجستانی (درگذشت۳۳۰ق) را، برای استفادۀ سهل و آسان‌خیس، به ترتیب الفبایی و با اضافه کردن بعضا مطالب، تدوین نموده است.[۲۷] آقا والا طهرانی به تمایز کتاب غریب القرآن با دو تاثیر دیگر او، ُنزهة الخاطر و سُرور الناظر و کشف غوامض القرآن، تأکید کرده،[۲۸] ولی جعفر آل محبوبه برآن میباشد که دربین این اثر ها تفاوتی وجود ندارد و هر سه، اسم‌های متفاوتی برای یک کتاب میباشد.[۲۹]

مسئولیت‌های سیاسی

سید محمدباقر حکیم موسس سپاه بدر، به یار ابومهدی المهندس، یک کدام از فرماندهان عراقی این تیم.
درپی ارتقا فشارها و عدم قابلیت و امکان عمل سیاسی، او در ۱۳۵۹ش به‌طور مخفیانه عازم دمشق شد. آنگاه از روش ترکیه به کشور ایران سفر مسجد قبا مشهد کرد.[۱۴]

وی در جمهوری اسلامی ایران، در مسئله مسائل سیاسی و فرهنگی شغل کرد و مسئولیت‌های زیادی را برعهده گرفت که مهم ترین آن‌ها عبارت‌اند از: دبیرکلی جماعة العلماء المجاهدین فی العراق که در ۱۳۵۹ش تأسیس شد، سخنگویی مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق که در ۲۶ آبان ۱۳۶۱ مبنا‌گذاری شوید، سر کردگی مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق در ۱۳۶۵ش، شرکت کردن در تأسیس مجمع جهانی تخمین دربین مذهب‌ها اسلامی و تصدی سر گروهی آن، و قائم‌مقامی مجمع جهانی اهل‌بیت.[۱۵] آیت‌الله خامنه‌ای در سال ۱۳۷۰ش اورا به عضویت شورای خوب مجمع جهانی اهل‌بیت منصوب آدرس مسجد قبا مشهد کرد.[۱۶]

خلال این، وی تشکیلات نظامی متعلق به مجلس اعلای انقلاب اسلامی به اسم سپاه بدر (فَیْلَق بدر) را تأسیس کرد که نزدیک به سه‌هزار سرباز داشت و تمامی آن ها عراقی‌های مهاجر به کشور‌ایران بودند. این سپاه در نبرد عراق با جمهوری اسلامی ایران، علیه نیروهای عراقی رزرو مسجد قبا مشهد جنگید.[۱۷]

انتفاضه شعبانیه
نوشته‌ی علمیٔ مهم: انتفاضه شعبانیه عراق
با شروع قیام عموم عراق علیه رژیم بعثی در شعبان سال ۱۴۱۱ق موازی با اسفند ۱۳۶۹ش، سپاه بدر برای پشتیبانی از این قیام وارد محدوده عراق شد، البته حکومت عراق این قیام را سرکوب نمود و سپاه نام برده کاری از پیش مبارزه.[۱۸] هوا داران سید محمد باقر حکیم نقش پررنگی در انتفاضه شعبان شماره تلفن مسجد قبا مشهد داشتند.[۱۹]

پندار‌ها
نظریه تندرست خصوصیت جامعه شیعی
حکیم برخورداری جامعه شیعی از نظریه تندرست را از دستاوردهای محبت و ولایت اهل بیت می‌داند. حکیم، نقش اهل بیت در بنیانگذاری جماعت صالحان، منتشر کننده مجمع جهانی اهل بیت،ج۱، ص ۷۲.

الهی‌بودن حکومت

مرقد سید محمدباقر حکیم[۲۰]
او دولت و حکومت را در اصلً منصبی الهی می‌دانست و بدین ترتیب معتقد بود که حکومت مناسب، می بایست آموزه‌های الهی را مد لحاظ قرار دهد.[۲۱]

جمهوری اسلامی
محمدباقر حکیم معتقد بود که عموم بایستی در تعیین نوع حکومت خویش آزاد باشند و این آزادی به هیچ دلیلی نباید محصور یا این که نفی خواهد شد. او نوع حکومت جمهوری اسلامی را بر دیگر گونه های حکومت ترجیح داده و معتقد بود که آن را می بایست عالم عادل و باخبر اداره نماید. نقش عموم درین نوع حکومت، آشنایی اما دانا و اطاعت از او و نیز برقراری رابطه با وی از روش نمایندگان میباشد.[۲۲]

او همینطور به تکثرگرایی سیاسی هم پا با به رسمیت شناختن حکومت اسلامی، التزام به قانون ها جان دار، و اجتناب از خلل در امنیت اجتماعی اعتقادوباور داشته و تکثرگرایی سیاسی را مشکلی برای جامعه اسلامی نمی‌دانسته میباشد.[۲۳]

تخصصی‌شدن مرجعیت
محمدباقر حکیم در ۱۳۷۸ش عقیده تخصصی شدن مرجعیت فقهی را مطرح نمود. از نگرش او، به جهت تحولات سیاسی در دنیا اسلام، سرکوب‌های سیاسی انجام یافته، و مسئولیت‌های هنگفت مراجع، می بایست مرجعیت فقاهتی به سمت تخصصی شدن پیش رود و بر این مبنا، بعضا از مراجع فقط به دستور صدور فتوا(در موضوعات شرعی) و کارها مربوط به آن و جمع‌ای دیگر فقط به کارها سیاسی و اجتماعی بپردازند. این تخصص‌گرایی می بایست به ندرت ارتقا یابد و موضوعات دیگری را نیز دربرگیرنده خواهد شد.[۲۴]

از نظر دیگر افراد
آیت الله خامنه‌ای رهبر کشور‌ایران در پیامی بعداز شهید شدن سید محمدباقر حکیم او را عالمی مجاهد در خط مش احقاق حق ملت عراق، مظهر منظور‌های بحقِ آنها شخصیتی با ارزش، سنگری مستحکم در قبال اشغالگران عراق تعریف کرد.[۲۵]
سیدر حیدر حکیم فرزند شهید حکیم در باره مختصات پدرش می گوید که وی باور و عشق و علاقه بسیار شدید عاطفی نسبت به اهل‌بیت(ع) داشتند و زمانی یادی از اهل بیت همچون حضرت زهرا (س) و امام حسین (ع) میشد، بسیار منقلب می‌شدند و زمانی هنگام قرائت مقتل به لحظات شهیدشدن امام حسین(ع)می‌رسیدند، هم اکنون وی دگرگون می‌شد و این منقلب شدن هم به هیچ وجه مصنوعی خلا. او هم چنان اهتمام به مستحبات و قرائت قرآن و دیدار با عموم و کوشش برای رفع مشکلاتشان را از سایر خصوصیت های پدرش برشمرده میباشد. [۲۶]
بزرگداشت
با شهید شدن سید محمدباقر حکیم، ۱ رجب، در عراق با اسم روز شهید اسم‌گذاری شد‌ه‌است.[۲۷] و سالانه درین روز مراسم بزرگداشتی به مناسبت شهیدشدن شهید محراب در عراق برگزار می‌گردد.[۲۸]

جستارهای متعلق
شهدای محراب

نزاع با فرقه‌گرایی و انحرافات شرعی
نوشته‌ی‌علمیٔ مهم: بابیت
علی محمد باب در سال ۱۲۶۰ق یعنی اواخر سلطنت محمدشاه، ادعای مهدویت کرده و جماعتی را در ادامه خویش گردانید. در‌پی کودتا‌هایی که در زمانه امیر وسیع به وقوع پیوست، باب به فرمان امیرکبیر کشته شد، ولی بابی­‌های یزد، کرمان، زنجان و مازندران از قتل باب با خبر گردیده و به خون‌خواهی وی قیام کردند حتی مصمم شدند که امیرکبیر و ناصرالدین پاد شاه را به قتل برسانند، البته امیر با سرعت آحاد کودتا‌ها را مسجد قبا مشهد خواباند.[۷]
یکی شغل های امیر شکستن بست‌نشینی بود که گاه به وجهه مذهبی مرز و بوم زخم می رساند. در آن فرصت در جمهوری اسلامی ایران معمول بود ارکان شرور و آشوب ‌طلب و جانی برای فرار و گریز از مجازات به سفارت­منزل‌های فرنگی یا این که به منزل مجتهدان یا این که بقعه حضرت عبدالعظیم و بقاع حضرت معصومه(س) در قم پناهنده می‌شدند، امیرکبیر با صدور فرمانی در ۱۲۶۶ق، شالوده بست‌نشینی را از در میان موفقیت و به کارگزاران دولت امرکرد هر مجرمی را در هر کجا که باشد، بازداشت کرده و به مجازات آدرس مسجد قبا مشهد برسانند.[۸]
سیاست مالی
کاستن از هزینه های دولت از نرم افزار‌های بدون شوخی امیرکبیر بود. وی هیأتی از مستوفیان(مسئولان اخذ مالیات) را ذیل­ لحاظ مستوفی­ الممالک آشتیانی (وزیر استیفاء) ایجاد کرد. این هیأت بعد از بازرسی‌های مورد نیاز، کمبود عایدات را نسبت به هزینه‌های دائمی، یک ­میلیون تومان تشخیص بخشید. امیرکبیر برای خاتمه دادن به معضل مالی و متوازن ساختن عایدات بانک دستورداد به تناسب از حقوق و دستمزد و مقرری پرسنل دولت کاسته گردد و این فعالیت را از حقوق و دستمزد خویش گرفته تا خرد­‌ترین مستخدمین ایفا کرد. علاوه ­بر آن مستمری‌های هنگفت شاهزادگان، علما، سادات و مُتَنَفّذین را انقطاع کرد و برای پادشاه مقرری ماهانه‌ای نزدیک به هزار تومان گزینش رزرو مسجد قبا مشهد نمود.[۹]

اپ دیگر امیرکبیر سامان دادن به عایدات بود. وی مالیات عقب­‌افتاده حکام ولایات و خوانین محلی را وصول کرد و زمین‌های مزروع را از جدید گزینه ارزشیابی قرار بخشید؛ چون واپسین توشه ۸۰ سال قبل از آن در طی کریم و مهربان­ خان زند زمین ها را ارزشیابی کرده بودند و از آن وقت تغییر و تحول فاحشی در بها زمین و دیگر اموال منقول چهره داده شماره تلفن مسجد قبا مشهد بود.[۱۰]

کارها نظامی و امنیتی
تشکیل ارتش نوین

امیرکبیر و عده ای از رجال قاجار در کنار ناصرالدین فرمان روا
امیرکبیر برای اصلاح اوضاع و احوال نظامی کشور ایران، وزارت پیکار را شخصا برعهده گرفت و یک مکتب­ نظامی در طهران تأسیس و معلمان و مربیان نظامی از کشورهای بی‌طرف برای آموختن افسران استخدام کرد.[۱۱] جامه نظامیان را متحدالشکل کرد. این خرقه مشابه جامه نظامیان اطریشی بود. وی برای تأمین اسلحه­ ما یحتاج یک‌سری سوله اسلحه‌سازی در اصفهان، شیراز و طهران به رویه‌انداخت. بنای عمارت توپخانه به فرمان امیرکبیر در سال ۱۲۶۷ق استارت شد. ساختمان سربازخانه‌ها در فارغ شهر‌ها و بنای قراولخانه‌ها( پاسگاه‌ها) در درون شهر‌ها و رمز رویه­‌ها، آغاز به ساختن شد. از سایر اقدامات، ساختن قلعه‌های نظامی در محل‌های سوق­‌الجیشی و ساخت‌و‌ساز پادگان‌های مستمر بود.[۱۲] از سایر اصلاحات امیرکبیر، تشکیل نیروی دریایی در خلیج عجم و خریداری کشتی از دولت انگلیس بود.[۱۳]

نظام اطلاعاتی و امنیتی
در دولت امیرکبیر دستگاه خُفیه­‌نویسی و اطلاعاتی نسبتا پهناور و منظم بود. وی مأموران اکثری گماشته بود تا گزارش‌های منظمی از آنچه در شهرها و ولایات و دستگاه‌های دیوانی و لشکری و حتی سفارتخانه‌های فرنگی می‌قبلی، بدون واسطه برای وی بفرستند. دستگاه اطلاعاتی امیرکبیر در سه جهت مهم عمل می‌نموده است:

خبرگیری از وضع و اوضاع ولایات و عمل‌های مأموران دیوانی و لشکری به خصوص برای پرهیز از باج­‌گیری و نیز دوری از تَعَدّی مالیاتی و دستبرد به حقوق و دستمزد طبقه روستائی؛
گزارش اتفاق ها شهری به ویژه از نگاه نظم و امنیت همگانی؛
محافظت از عمل سفارتخانه‌های فرنگی در طهران.[۱۴]
کارها قضایی و واکنش با جرم
اصلاحات امیرکبیر نظام دادستانی کشور‌ایران را در یکسری جهت پوشش اعطا کرد: اصلاح محضر شرع، بنای دیوان­منزل عدل و داد، بازرسی به دادخواهی عموم علیه دولت، دین تازه دادخواهی اقلیت‌های مذهبی،[۱۵]و برانداختن ترسیم شکنجه جنایتکار و جنایتکار.[۱۶]

قضاوت در میان مرافعات و منازعات عموم و تحقیق به جرم، در عصر امیرکبیر به عالمان فقاهتی و مجتهدان تعالی ودیعه شد. گفته‌اند که وی در اجرای احکام طبق شرع و ضابطه، بسیار حساس بود، چنانکه نقل گردیده است که هنگامی خادم امیرکبیر را نزد روضه خوان عبدالرحیم بروجردی حاکم محکمه بردند، روحانی بعداز احراز جرم به امیر گسترده نوشت، وی جنایتکار میباشد شما به مصلحت خویش با وی واکنش نمایید. امیرکبیر به‌این رو که روضه خوان بروجردی در اجرای حکم، او‌را مراعات کرده، او را برکنار و روضه خوان عبدالحسین تهرانی را به جایش منصوب نمود.[۱۷]بعضی از شغل های امیرکبیر در زمانه صدارتش را مطابقت و همخوانی بر اصول فقاهتی و اخلاقی ندانسته و گزینه انتقاد قرار گرفته میباشد. [۱۸]

سید جعفر مرتضی عاملی (۱۳۶۴-۱۴۴۱ق) فقیه فقاهتی، کارشناس تاریخ اسلام و تشیع، سیره‌نگار و از عالمان لبنان و حوزه علمیه قم و حوزه علمیه نجف. او کتاب‌هایی در موضوع سیره اهل‌بیت(ع) تألیف نموده است؛ الصحیح اینجانب سیرة النبی الاعظم، الصحیح اینجانب سیرة الامام علی و مأساة الزهراء به عنوان مثال اثر ها مسجد قبا مشهد اوست.

معرفی و منزلت

اخذ پاداش کتاب سال ۱۳۹۶ش. از دست رییس جمهور وقت، برای الصحیح اینجانب سیرة الامام علی(ع)
سید جعفر مرتضی عاملی در ۲۵ صفر سال ۱۳۶۴ق[۱] در روستای عیتا الجبل، در ۱۱۰ کیلومتری بیروت دیده به جهان گشود. نسب قبیله پدری‌اش به «الحسین ذوالدَّمعه»، فرزند زید، فرزند امام سجاد(ع) آدرس مسجد قبا مشهد می رسد.

وی در سال ۱۳۹۶ش پاداش کتاب سال کشور‌ایران را در قسمت سیره معصومان برای کتابت کتاب الصحیح اینجانب سیرة الامام علی اخذ کرد.[۲] فرستاده جعفریان درباره رده وی این نظر را دارد که کتابت تاریخ در قم معمول عدم وجود تا اینکه سید جعفر مرتضی عاملی علم تاریخ را در قم زنده رزرو مسجد قبا مشهد کرد.[۳]

سید جعفر مرتضی در ۴ آبان سال ۱۳۹۸ش مبنی بر با ۲۷ صفر سال ۱۴۴۱ق در بیروت درگذشت و در زادگاهش بنا شده در جبل‌استدلال دفن شد.[۴] به مناسبت درگذشت وی مجالس بزرگداشتی در قم و طهران برگزار شد.[۵] همینطور در ۲۵ دی ۱۳۹۸ش آئین نکوداشتی از سوی پژوهشگاه علم ها و تمدن اسلامی در قم برای وی شماره تلفن مسجد قبا مشهد برگزار شد.[۶]

سید جعفر مرتضی، اخوی سید مرتضی مرتضی عاملی، عضو شورای خوب مجمع جهانی اهل‌بیت میباشد.[۷]

تحصیلات
سید جعفر مرتضی تحصیلات خویش را به‌شکل غیر رسمی نزد پدرش که مدرس بود، استارت و در ۱۳۸۲ق برای علم آموزی علم ها فقهی به نجف مهاجرت کرد. در آنجا مکتب بروجردی و جامعة النجف الدینیة را برای اقامت برگزید و به علم آموزی علم ها فقهی درگیر شد. در سال ۱۳۸۸ق به قم مسافرت نمود. در حوزه علمیه قم، آغاز باقی مانده دروس سطح را نزد میرمحمدی یادگرفت. آن گاه در درس اساتیدی زیرا سید موسی شبیری زنجانی، سید علی فانی، مرتضی حائری یزدی و میرزا هاشم آملی حاضر شد و به طور همزمان به تفحص و بازرسی درباره مسائل تاریخی و عقیدتی شیعه پرداخت. مرتضی عاملی در ۱۳۷۲ش/۱۹۹۳م بعداز ۲۵ سال اقامت در قم، به لبنان رجوع و تا انتها قدمت در لبنان باقی ‌ماند.[۸]

عمل‌های علمی و اجتماعی
از شغل‌های اساسی جعفر مرتضی در سال‌های اقامت در قم، می‌قدرت به استیناف در قضیه‌های متفاوت تاریخ و عقاید شیعه، فعال‌سازی «مُنتَدا» یا این که «مکتب علمیه جبل عاملی‌ها» و درس دادن برای دانشجوها عصر فوق لیسانس دانش کده تربیت استاد اشاره نمود. او در سال جاری‌ها از درس دادن، ارائه مشورت‌های تحقیقاتی و ساخت شرایط مطلوب برای علم آموزی طلاب لبنانی نیز غافل عدم وجود. مرتضی طی ۲۵ سال سکونت در شهر قم علاوه بر امان و تربیت طلاب لبنانی در شکل لزوم به پناه ایدئولوژی انقلاب اسلامی پرداخت و مباحثی در حکومت از سیره اهل بیت تدوین نمود.[۹]

عاملی از اواخر سال ۱۳۷۲ش/۱۹۹۳م در لبنان سکنی گزید و کوشش‌های علمی، پژوهشی و تربیتی خویش را در ضاحیه بیروت که آن فرصت در اشغال اسرائیل بود خاطر نشان کرد. وی در همین سال‌ها خلال مطالعه در موضوع تاریخ و تأسیس مرکزی تحقیقاتی در بیروت، به برگزاری جلسات متعدد برای جوان ها شیعه لبنانی تلاش گماشت و از این‌شیوه، نسلی از فعالان مذهبی در بین شیعه ها لبنان به وجود آورد. یکی‌از دیگر از اقدامات وی در مسیر یادگرفتن مبانی اعتقادی، تأسیس مکتب علمیه در ۱۳۷۷ش در بیروت میباشد. هواخواهی از امامت و ولایت و کوشش دائمی در پاسخگویی به شک ها اعتقادی، از اقدامات او در سال‌های اقامت در لبنان میباشد. [۱۰]

نحوه سیره‌نگاری و کتابت کتاب
سید جعفر مرتضی درباره ضروت تحقیق بعدها معاش امام علی(ع):
به نظریه اینجانب می بایست مسلمانها بفهمند که امام علی (ع) ذخیره اصلی معاش آنهاست که از آن غافل گردیده‌اند.حضرت علی(ع) تحت عنوان یک معصوم و آدم بدون نقص در تمامی عرصه‌های معاش حضور داشتند و صاحب و مالک ایده؛ چه در حکومت نبوی و چه عصر‌های آن گاه بودند؛ به همین ادله تأثیرگذاری حضرت امیر(ع) در تاریخ اسلام بسیار اساسی میباشد و مورد نیاز میباشد تا همگی بعدها معاش حضرت به طور ظریف و تحلیلی سنجیده شود.

*منبع: سید جعفر مرتضی در سی و پنج‌مین زمان مراسم اخذ محرک کتاب سال جمهوری اسلامی

سید جعفر مرتضی یک کدام از مورخان شیعه در رغبت تاریخ صدر اسلام و یک کدام از دست اندرکاران مهم احیای تاریخ در حیطههای علمیه میباشد.[۱۱] اثرها تاریخی وی تعدادی خصوصیت داراست:

راه اجتهادی در استیناف تاریخ؛
به کارگیری از تاریخ برای مدد از مبانی کلامی شیعه و انتقاد مبانی کلامی اهل سنت؛
تَتَبُّع و جستجوی کبیر
بررسی ظریف
ریشه‌یابی مدبرانه از رویدادها
مشخص و معلوم کردن مصرح جعل و تحریف
افشای رخ‌های فریبکار در کتابت متن‌ها تاریخی
شناخت وسیع و عمیق با منابع تاریخی
دیوانه مداد و مدل گروه‌بندی مطالب در کتاب‌هایش
نوشته‌های وی، به وسیله ویراستاران دستکاری نشده و مداد کتاب، مداد خویش او میباشد.[۱۲]

خلقت و حدود دعوت
نظام فکری دروزیان درباره‌ی خلقت در‌صورتی‌که چه همانند دیگر جماعت‌های اسماعیلیه بر نظام خلقت افلاکی و نوافلاطونی سازه گردیده‌است، اندکی با عقاید اسماعیلیان تفاوت مسجد قبا مشهد داراست.[۲۵]

مطابق تعالیم دروزی، سازنده با البارّ به فرمان خویش عقل کلی را از نور و روشنایی خود آفرید و موادتشکیل دهنده همۀ موجودات را در دانش وی به ودیعه بنیان و اورا انگیزه همۀ مخلوقات قرار بخشید. عقل کلی زیرا به خویش لحاظ کرد و خویش را فارغ از مشابه و ضد یافت در گیر عجب شد و در‌این هنگام از وی ضد صادر شد. عقل کلی اخذ که تست گردیده است، بعد از پروردگار آمرزش طلبید و از وی خواست که او را در مقابل ضد امداد نماید. از این طلبِ آمرزش نفس کلی به وجود آمد، البته هنگام خلقتش، یاروهمدم فروغ عقل، عنصرها کوچکی از ظلمات نیز در وی متجلی شد.[۲۶] از فروغ نفس کلی واژه و کلمه و از کلمه و واژه قدیمی یا این که جبهه اَیمن و از قدیمی تالی یا این که جبهه اَیسَر صادر شد. سرنوشت، از نوروروشنایی تالی زمین و آنچه در آن میباشد و آسمان ها و بروج دوازده گانه و طبایع چهارگانه و هیولی آدرس مسجد قبا مشهد پدید آمدند.[۲۷]

حمزه، بر پایۀ این نظریه در خصوص خلقت، مراتب عُلوی فوق را به اعضای اساسی تشکیلات دعوت خود نیز اطلاق کرد. پنج جايگاه یا این که حد وجود رزرو مسجد قبا مشهد داراست:

عقل کلی
نفس کلی
واژه و کلمه
جبهه ایمن قدیمی
جبهه ایسر تالی
مرتبۀ عقل کلی در فرد حمزه متجسد گردیده است و چهار مرتبۀ آجل به ترتیب به اسماعیل بن محمد تمیمی، محمد بن وَهب قرشی، سلامة بن عبدالوهاب سامری و علی بن احمد سموقی وابستگی دارااست. اینان اربعۀ حُرُم برگرفته از آیه ۳۶ سوره توبه یا این که حجج اربعه‌اند که در هر مجال با صور و اسامی متعدد ظواهر میگردند.[۲۸] این حدود وزیران یا این که داعیان خوب رتبۀ الحاکم‌اند که تجسد پنج انبعاث کیهانی یا این که پنج اصل فقیه عُلوی به شمار می روند.[۲۹] ذیل این حدود پنج‌گانه به ترتیب داعی، مأذون، و مُکاسر نقیب قراردارد، که با سه اصل علوی جد، فتح و خاطر هم خوانی میباشد. آحاد مؤمنان معمولی تابع این حدودند.[۳۰] به جز این حدود، حدود دیگری نیز وجود داراست که همراه شماره تلفن مسجد قبا مشهد آنهاست.[۳۱]

در نظام فکری دروزیان، برخلاف فاطمیان، دربین حدود عُلوی و سِلفی دوگانگی نیست، بلکه حدود جسمانی به عبارتی حدود شیخ و عُلوی میباشد خیر بر اساس آن ها.[۳۲]

از فرصت گوشه‌گیری مقتنی سلسله مراتب سازمان تبلیغی حمزه، به عنوان مثال مرتبۀ داعی و مراتب تحت‌خیس آن، به ندرت کاربردش را از دست بخشید و مجموعۀ نوشته‌های مقدّس دروزیان مکان خویش غایب را گرفت.[۳۳]

تَقَمُّص

دروزیان
از لحاظ دروزیان روح آدم جاودانه میباشد و هنگام مرگ به جسم دیگر منتقل می گردد. این جابجایی مشابه برتن‌کردن بلیز نو میباشد و از این رو این نظریه را تقمص می‌نامند.[۳۴]

آنها در تأیید این نظریه به آیاتی از قرآن، مانند آیه‌های ۲۸، ۵۶، ۲۴۳ سوره بقره، آیۀ ۶۶ سورۀ حج، آیۀ ۱۱ سورۀ روم، استناد میجویند.[۳۵]

ارواح‌بشر‌ها همگی با هم و به طور یکباره اخلاق شد‌ه‌است؛ از این رو، تعداد آن ها همواره اثبات و مشخص میباشد و با سپری شد مجال نادر یا این که زیاد نمیشود.[۳۶] از سوی دیگر، تعداد ارواح مؤمنان و کافران نیز از شروع خلقت مشخص بوده میباشد، و با مرگ یک مؤمن صرفا یک مؤمن دیگر قادر است متولد گردد و با مرگ یک مشرک مشرکی دیگر.[۳۷] این اعتقاد و باور، که بیان کنده اثبات و معلوم بودن شمار دروزیان زنده نیز می‌باشد، در واقع فلسفۀ عدم تایید عضو نو در جامعۀ دروزی را ذکر می‌نماید.[۳۸]

در تقمص تمایز فرآورده نیز مراقبت میشود و روح مردان همواره به مردان و روح زنان به زنان جابجایی مییابد.[۳۹] همینطور هیچگاه روح آدمی به جسم حیوان منتقل نمیشود.[۴۰]

عقیده نطق

با جابجایی روح از جسدی به جسد دیگر، مجموع دانسته ها گذشته وی هم منتقل می‌گردد. از این رو، بشر مفروضات قبل را به خاطر میاورد. این وضعیت را نطق میگویند.[۴۱] عبدالله نجار، از بزرگان معاصر دروزی، نظریۀ نطق را خرافه و ناآشنایی بشر با ادوار قبلی را عامل بطلان آن میداند.[۴۲]

دروزیان تقمص را مقتضای عدل پروردگار می دانند، به این دلیل‌که معاش در تن‌ها و شرایط‌های گوناگون زمان کافی و مطلوب را برای رهایی و پاکسازی نفس مهیا می‌سازد که‌این فرمان در یک توشه معاش تحقق نمی‌یابد.[۴۳]

نهایت پایانی تقمص آزمون و پاکسازی نفس و وصال نفس به کمال دانسته گردیده‌است، هر یک‌سری ممکن میباشد آدم به مرتبۀ نازل‌تری نیز سقوط نماید.[۴۴]

دروزیان، برخلاف بعضی از عقاید خویش، اعتقاد و باور به تقمص را نهفته نمیکنند، بلکه مصرانه از آن پشتیبانی می‌نمایند و کتاب‌ها و نوشته‌ی علمی‌هایی هم در تأیید آن نوشته‌اند.[۴۵]

روز آخرین و قیامت
زیرا روح جاودانه میباشد و مرگ ندارد، محشر، معاد و رستاخیز بی‌معناست. در اندیشۀ دروزیان، یوم الاخر نقطه پايان مرحلۀ تکامل ارواح میباشد و قیامت روزی میباشد که توحید طلبه گردد و موحدان بر شرک و بی دینی موفقیت یابند و تقمص به نقطه نهایی برسد.[۴۶]

در‌این روز ارواح با تقوا هرکدام به‌اندازۀ تکاملی که یافته‌اند به عقل کلی متصل میشوند و هر که به‌اندازۀ اتصاف به عقل کلی اجر حصول می‌نماید. عذاب نیز ناشی از نرسیدن به‌این مراتب میباشد.

از نماد‌های قربت آن روز، اشراف مسیحیان و یهودیان بر شهرها و تسلیم شدن عموم به خرابی و پستی و آرای فاسد و اشغال فلسطین به دست یهودیان و حکم کننده شدن شخصی ناصالح از نسل امامت میباشد.[۴۷]

در‌این روز نامعلوم، الحاکم بامرالله در شکل ناسوتی خویش در کنار رکن یمانی کعبه ظواهر میگردد و حمزه، در کنار وی، با به چنگ آوردن چاقو وی معارضان را ارعاب می‌نماید. درین هنگام عموم به چهار تیم تقسیم می گردند: اهل ظواهر، اهل درون، مرتدان و موحدان. سه فرقۀ ابتدا جزو هلاک شدگان‌اند و صرفا موحدان نجات می یابند.[۴۸]

پردیس و دوزخ

دروزیان دنیوی بودن فردوس و دوزخ را نفی می‌نمایند و پردیس را وصال به توحید و دوزخ و جهنم را بی دینی به پروردگار میدانند.[۴۹]

نسخه ها ادیان و شرایع
در رسائل الحکمة[۵۰]آمده که حمزه برای نسخه ها ادیان برخاسته میباشد، و به این ترتیب یک کدام از موقعیت تایید مستجیبین در دعوت، اعلام برائت آنها، از جمیع مذهب‌ها و ادیان میباشد.[۵۱]

دعوت توحید دروزیان غایت همۀ دعوت‌ها و ناسخ همۀ تعالیم پیامبران قبلی، مثلا یهودیت، مسیحیت و اسلام، و ناسخ شریعت ظواهر و داخل به شمار می‌رود.[۵۲]

واقِفیه، واقِفه یا این که مَمْطوره، گروهی از شیعه‌ها که بر امامت امام موسی کاظم(ع) توقف کردند، از اعتراف به امامت امام رضا(ع) سرباز زدند و معتقد بودند که امام کاظم(ع)، مهدی موعود میباشد که در غایب بودن به رمز میبرد و رجعت خواهد کرد. همینطور به گروهی از شیعه ها که بر امامت امام حسن عسکری(ع) توقف کردند و او را مهدی موعود دانستند نیز واقفه گفته می‎گردد. علی بن اسماعیل میثمی، اولی کسی بود که بر آن‌ها اسم ممطوره مسجد قبا مشهد را گذاشت.

خبر ها و نصوص زیادی وجود دارا هستند که تأکید می‌‏نمایند انگیزه توقف این مجموعه در امامت موسی بن جعفر(ع)، فریفته شدن به اموال و گنج‏‌های فراوانی بود که نزد آنها انباشته شده بود. همینطور شبهه‏‌های اعتقادی که‌ گاه در تاثیر القاء پندار‏‌های نوپدید و‌ گاه به باعث برداشت‏‌های غلط از برخی مبانی و مصادر عقیدتی پدید می‌آمدند در صورت‏‌گیری و موضوع‌سازی تکان واقفیه مؤثر آدرس مسجد قبا مشهد بودند.

اولی اشخاصی که‌این اعتقاد و باور را آشکار ساختند علی بن ابی حمزه بطائنی، زیاد بن مروان قندی و عثمان بن عیسی رواسی رزرو مسجد قبا مشهد بودند.

معنا‌شناسی
تیتر واقفیه در کتاب‏‌های رجال، تاریخ و نیز در تفصیل درحال حاضر افرادی با اینگونه میل‌های مذهبی و یا این که در بیان مذهب ها و فرق شیعه بارها تکرار گردیده و به افرادی آورده شده میباشد که در عصر‏‌های گوناگون بر امامت امامان شیعه توقف کرده بودند، مثلا بعضی از رهروان سبائیه، کیسانیه و ناووسیه. از جمله روضه خوان صدوق در کتاب کمال الدین و کل النعمة به هنگام نقل مناظره در میان ابن قبه رازی و ابی زید علوی، عنا وین «‌الواقفة علی امیرالمؤمنین‌» و «‌الواقفه علی موسی(ع)‌» و «‌الواقفه علی ابی عبداللَّه‌»(امام درستگو) را به عمل شماره تلفن مسجد قبا مشهد برده میباشد.

[۱] و گشوده در مکان دیگر همین کتاب از «‌الواقفه علی الحسن بن علی بن محمّد‌» حافظه می‌نماید که نظریه داشتند امام حسن عسکری(ع) غایب گردیده و وی به عبارتی مهدی قائم میباشد.[۲] نوبختی علاوه بر اشاره به وجود توقف‌کنندگانی - واقفیانی - برای هریک از امامان، تأکید می‌نماید که واقفیه به صورت مطلق تیتر خاصّ عده ای میباشد که بر امامت امام موسی بن جعفر(ع) توقف کرده‌اند. وی می‌‏گوید: «‌هریک از وی ـ امامان ـ که درگذشت، واقفی‌ه‏ایی داشت که بر امامت وی توقف کردند، البته این کنیه، خاصّ اصحاب موسی بن جعفر(ع) میباشد ».[۳]

سیرتکامل‌های توقف
دانشمندان و نویسندگان متأخر، عمدتاً معتقدند توقف در امامت به دو سیرتکامل بوده میباشد:

توقف به معنای عام یعنی توقف گروهی از عموم بر امامت یکی امامان[۴]
توقف به معنای خاص یعنی توقف بر امامت موسی بن جعفر(ع)[۵]
وحید بهبهانی، اعتقاد دارد که گرچه تیتر واقفیه بر عده ای که بر امامت تمامی امامان توقف کرده‌اند اطلاق می گردد، ولی هر گاه به صورت مطلق و فارغ از اشاره به امامی خاص ذکر گردد، خواسته از آن، توقف‌کنندگان بر امامت موسی بن جعفر (ع) میباشد.[۶]

واقفی‌گری‏
اولیه فکر توقف در اسلام به مجال وفات نبی پروردگار(ص) بازمی‌‏خواهد شد. هنگامی که نبی(ص) درگذشت، قدمت بن خطاب که بر راز لاشه حضرتش حاضر گردیده بود بانگ زد: «‌به خداوند محمد نمرده میباشد بلکه همانند موسی از در بین قومش غائب شده و به زودی گشوده خواهد گشت‌» و پیوسته این حرف را تکرار می کرد چنان که عموم گمان کردند عقلش را از دست داده میباشد.[۷]هم اینگونه قدمت ترساندن به جدا دست و پا و شکنجه برای اشخاصی کرد که به اعتقادوباور این که رسول مرده بخواهند مبادرت به بیعت با دیگری کنند. او آنچنان با شدت و حرارت این مورد را پی درپی تکرار کرد، که طبق گزارشات رسیده دهانش به کف گرد‌همایی. [۸]