فَخْرُالدّین بن محمدعلی طُریحی (۹۷۹-۱۰۸۵ یا این که ۱۰۸۷ق)، از مفسران قرآن کریم ومهربان و عالمان شرعی امامیه در قرن یازدهم و مؤلف کتاب مجمع البحرین. وی اول دانا شیعی میباشد که واژگان خلل قرآن و حدیث را همزمان در یک کتاب گستردن مسجد قبا مشهد نموده است.
معاشطومار
طریحی در سال ۹۷۹ق در نجف دیده به جهان گشود و ازاینرو به نجفی آوازه یافت.[۱] وی هرچند بابا خویش را محمدعلی معرفی کرده،[۲] ولی در برخی منابع اسم بابا وی محمد مذکور میباشد.[۳] آقابزرگ تهرانی، گزارش اسم «محمد» برای بابا طریحی را -که مُبْدِع آن حر عاملی بوده میباشد و بقیه افراد از وی تقلید کردهاند- نادرست دانسته و اسم محمدعلی را تأیید نموده آدرس مسجد قبا مشهد است.[۴]
ظاهراً منجر این اختلاف، افزوده شدن واژۀ بن میباشد که موجب شدهاست بعضی اسم پدرش را محمد بن علی گزارش نمایند. به گفته عبدالله سماهیجی بحرانی، مامان او از اهل یک محل مشهد بوده رزرو مسجد قبا مشهد میباشد.[۵]
نسب
خانوادۀ طریحی از قبیلههای معروف نجف بودند که سازه بر اسم جدّ اعلایشان، طُریح، به طُریحی آوازه یافتند.[۶] نسب این فامیل به حَبیب بن مُظواهر اسدی، صحابی دارای اسم و رسم امام علی(ع) و امام حسین(ع) میرسد.[۷] ظاهراً این خویشاوندان بعد از تخریب کوفه، و در قرن ششم قمری به نجف اشرف شماره تلفن مسجد قبا مشهد رفتهاند.[۸]
وفات
به گفتۀ بعضی، طریحی در ۱۰۸۵ق در شهر رَمّاحیه درگذشت و بعداز جابجایی جسدش به نجف، مجاورت مسجدش در محلۀ بُراق -که امروزه به «الجامع الطریحی» شناخته می گردد، دفن شد.[۹] ولی برخی تاریخ وفات طریحی را ۱۰۸۷ق گزارش کردهاند و برآنند که تاریخ ابتدا را حر عاملی، به نادرست بهشغل برده و سایر افراد از وی تقلید کردهاند.[۱۰]
سفرها
طریحی زمانه جوانی را در نجف نزد پدرش و عمویش، محمدحسین طریحی، سپری کرد.[۱۱] در ۱۰۶۲ق از عراق به مکه رفت و شماری از اثر ها خویش را در اثنای این مهاجرت نگاشت. بعد از آن به جمهوری اسلامی ایران هجرت کرد.[۱۲]
فخرالدین، بنابر مجال تألیف آثارش، در ۱۰۷۹ق به مشهد رفته میباشد.[۱۳] او تألیف ایضاح الحساب را در ۱۰۸۳ق در اصفهان به نقطه نهایی رسانده که نشانه میدهد مدتی نیز در اصفهان اقامت داشته میباشد. [۱۴] وی بعداز مسافرت به یکسری شهر دیگر، به نجف رجوع.[۱۵]
اساتید و شاگردان
محمد بن جابر نجفی، امیر شرفالدین علی شولستانی و روضه خوان محمود بن حسامالدین بن درویش از استادان طریحی بودهاند.[۱۶]
صفیالدین بن فخرالدین طریحی، محمدباقر مجلسی، سید هاشم بحرانی و سید هاشم بن سلیمان کتکانی، به عنوان مثال شاگردان طریحی بودهاند.[۱۷]
آقا والا طهرانی طریحی را -با فرض اینکه کتکانی مستقیماً از او داستان نموده باشد، جزو معمرین دانسته میباشد؛ یعنی اشخاصی که عمری دراز داشتهاند.[۱۸]
شخصیت حدیثی
اسم طریحی در گواهی اذنطومارهای روایتی آمده[۱۹] و خویش وی نیز دارنده اجازۀ قصه و سماع بوده[۲۰] و به بعضا از شاگردانش اجازۀ ماجرا داده میباشد.[۲۱]
تالیفات
مجمع البحرین
از مهمترین کتابهای طریحی، مَتوده البحرین و مَطلع النیرین میباشد. این کتاب، اول تاثیر شیعی میباشد که به توضیح واژگان نقص قرآن و حدیث، در کنار هم، پرداخته میباشد.[۲۲] او این کتاب را بعد از تألیف دو کتاب دیگرش، غریب القرآن و غریب الحدیث، نگاشت.[۲۳] ظاهراً طریحی در تألیف این کتاب، بیشترین تأثیر را از اثراتی زیرا الصحاح جوهری (درگذشت ۳۹۳ق)، معجم مقاییس اللغة و مجمل اللغة نوشته ستایش بن عجم (درگذشت۳۹۵ق)، [[النهایة فی غریب الحدیث تاثیر ابن اثیر جزری (درگذشت۶۰۶ق)، و القاموس المحیط تألیف مجدالدین فیروزآبادی (درگذشت۸۱۷ق) گرفته میباشد.[۲۴]
تاثیر دیگر طریحی در ذکر معنای واژگان ایراد قرآن مهربان، کتاب غریب القرآن میباشد[۲۵] که با تیتر تعبیر غریب القرآن چاپ شدهاست. به گفتۀ آقابزرگ طهرانی[۲۶] طریحی تألیف این کتاب را قبل از مَگردآوری البحرین، در ۱۰۵۱ به نقطه پایان رسانده میباشد. ظاهراً طریحی درین تاثیر، کتاب نزهة القلوب و فرحة المکروب ابوبکر محمد بن عزیز سجستانی (درگذشت۳۳۰ق) را، برای استفادۀ سهل و آسانخیس، به ترتیب الفبایی و با اضافه کردن بعضا مطالب، تدوین نموده است.[۲۷] آقا والا طهرانی به تمایز کتاب غریب القرآن با دو تاثیر دیگر او، ُنزهة الخاطر و سُرور الناظر و کشف غوامض القرآن، تأکید کرده،[۲۸] ولی جعفر آل محبوبه برآن میباشد که دربین این اثر ها تفاوتی وجود ندارد و هر سه، اسمهای متفاوتی برای یک کتاب میباشد.[۲۹]
راهنمای انتخاب مسجد قبا برای مراسم ختم